ANAHEIM, California (NV) – Nhà văn Doãn Quốc Sỹ vừa qua đời lúc khoảng 10 giờ sáng ngày 14 Tháng Mười, tại bệnh viện West Anaheim Medical Center, thành phố Anaheim, California, thọ 103 tuổi. Các con ông Doãn Quốc Sỹ xác nhận tin này với Người Việt.

Nhà văn Doãn Quốc Sỹ. (Hình: Triết Trần/Người Việt)

Theo thông tin từ gia đình, Doãn Quốc Sỹ lấy tên thật làm bút hiệu. Ông sinh ngày 17 Tháng Hai, 1923 (nhằm ngày Mùng Hai Tết Quí Hợi) tại xã Hạ Yên Quyết, Hà Đông, Hà Nội.

Ông từng tham gia Việt Minh kháng chiến chống Pháp. Khi nhận thấy bản chất Cộng Sản của tổ chức này, ông rời bỏ kháng chiến.

Vào năm 1946, ông lập gia đình với bà Hồ Thị Thảo, ái nữ của nhà thơ trào phúng Tú Mỡ Hồ Trọng Hiếu.

Năm 1954, hiệp ước Geneva chia đôi đất nước, ông di cư và mang gia đình vào miền Nam.

Doãn Quốc Sỹ có hai sự nghiệp song song; một sự nghiệp nhà văn, một sự nghiệp nhà giáo. Ông thường nói: “Nhà giáo là nghề, nhà văn là nghiệp.”

Ông từng giảng dạy tại các trường Trung Học Công Lập Nguyễn Khuyến (Nam Định 1951-1952), Chu Văn An (Hà Nội), Hồ Ngọc Cẩn (Sài Gòn, 1961-1962), Trường Quốc Gia Sư Phạm Sài Gòn, Đại Học Văn Khoa Sài Gòn, Đại Học Vạn Hạnh Sài Gòn. Ông từng là hiệu trưởng trường Trung Học Công Lập Hà Tiên (1960-1961) và từng đi tu nghiệp về sư phạm tại Hoa Kỳ (1966-1968).

Năm 1956, ông đồng sáng lập nhà xuất bản Sáng Tạo, và tạp chí văn nghệ cùng tên với Mai Thảo, Nguyễn Sỹ Tế, Thanh Tâm Tuyền, Trần Thanh Hiệp, Duy Thanh và Ngọc Dũng.

Ông có tác phẩm đăng trên các tạp chí Sáng Tạo, Văn Nghệ, Bách Khoa, Văn Học, Nghệ Thuật…

Sau 30 Tháng Tư, 1975, Doãn Quốc Sỹ cùng các văn nghệ sĩ như Trần Dạ Từ, Thanh Thương Hoàng, Sơn Điền Nguyễn Viết Khánh, Nguyễn Sỹ Tế, Chóe… bị chế độ Cộng Sản bắt giam. Đến năm 1980, ông được thả tự do nhờ sự can thiệp của nhiều tổ chức quốc tế.

Trong thời gian chờ đợi được con gái bảo lãnh đi nước ngoài, ông tiếp tục viết thêm nhiều tác phẩm nữa, trong đó có quyển “Đi,” ký bút hiệu Hồ Khanh. Ông gửi tác phẩm này sang Pháp để xuất bản tại hải ngoại. Cũng vì lý do này, ông bị bắt lần thứ hai vào tháng Năm, 1984. Cùng bị giam với ông trong đợt này có ca sĩ Duy Trác, nhà báo Dương Hùng Cường, hai nhà văn Hoàng Hải Thủy và Lý Thụy Ý. Ông bị kết án mười năm tù và mãn hạn tù lần thứ hai vào Tháng Mười Một, 1991.

Nhà văn Doãn Quốc Sỹ nhân ngày sinh nhật thứ 100

 Năm 1995, ông được con trai là Doãn Quốc Thái bảo lãnh sang Houston, Hoa Kỳ.

Nhận định về ảnh hưởng của tác phẩm Doãn Quốc Sỹ, nhà thơ Trần Mộng Tú từng viết trên VOA: “Những người yêu chữ nghĩa văn chương ở Việt Nam thời 1954-1975 ở miền Nam Việt Nam không ai là không đọc những tác phẩm của Doãn Quốc Sỹ. Những tác phẩm của Doãn Quốc Sỹ cho người đọc thấy yêu quê hương, yêu gia đình, bạn hữu hơn mặc dù trong những dòng chữ đó không hề nhắc đến một bổn phận nào.”

Nhà thơ, nhà báo Đỗ Quý Toàn, nhận định với Người Việt: “Doãn Quốc Sỹ xuất hiện trong nhóm Sáng Tạo nhưng ông tạo một phong cách văn chương riêng biệt. Ông theo lối cổ truyền: Dùng văn chương chuyên chở đạo lý.”

Nhà thơ, hoạ sĩ thuộc thế hệ hậu bối, Đinh Trường Chinh, nhận định với Người Việt: “Doãn Quốc Sỹ là một trong những con chim đầu đàn của nhóm Sáng Tạo, nhóm đã làm thay đổi diện mạo văn học miền Nam sau 1954 và góp phần thay đổi cảm quan người đọc thời ấy ra khỏi mỹ cảm Tự Lực Văn Đoàn và văn thơ tiền chiến vốn đã hiện diện và ăn sâu vào người đọc thời ấy.”

Nhà văn Doãn Quốc Sỹ ra đời, sinh hoạt và lớn lên ở miền Bắc nên có sự hiểu biết sâu sắc về chế độ Cộng Sản. Câu nói nổi tiếng của ông trong truyện ngắn Chiếc Chiếu Hoa Cạp Điều: “… Ở thế giới thực dân tư bản người ta tung vật chất ra để giam lỏng linh hồn, ở thế giới thực dân cộng sản, người ta phong tỏa vật chất để mua rẻ linh hồn. Cả hai cùng thất bại! Linh hồn nhân loại chỉ có thể mua được bằng tình thương yêu rộng rãi và chân thành.”

Là người gần gũi và có nhiều kỷ niệm với Doãn Quốc Sỹ và gia đình, nhà báo Đinh Quang Anh Thái kể với Người Việt: “Đọc tác phẩm của bác, mê văn bác từ nhỏ, nhưng mãi tới sau ngày 30 Tháng Tư 75, lúc bấy giờ tôi ngoài 30 tuổi, tôi mới có cơ duyên được hầu chuyện bác, tôi cảm ngay được nhân cách hiền hòa, kín đáo của bác. Bác chừng mực nhưng không xa cách. Bác đôn hậu nhưng không vồn vã. Đúng cung cách “Quân Tử Chi Giao Đạm Nhược Thủy”, tình cảm thâm trầm, lắng đọng vào bên trong, không sôi nổi, bộc lộ ra ngoài.”

Nhà văn Doãn Quốc Sỹ trong một lần ký tặng sách cho độc giả. (Hình: Uyên Nguyên/Người Việt)

Nhà báo Đinh Quang Anh Thái nói, với riêng ông: “Doãn Quốc Sỹ là mẫu người tượng trưng cho chính khí Việt.”

Sự thâm trầm, lắng đọng của Doãn Quốc Sỹ, trong cách nhìn của Đỗ Quý Toàn, “hầu như bẩm sinh đã mang sẵn một cái tâm kiên cố khó bị lay động vì hoàn cảnh. Ông có phước mang sẵn tấm lòng trống trơn, không cần phải cố gắng.”

Doãn Quốc Sỹ là nhà văn có sức sáng tác phong phú và đa dạng. Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là tiểu thuyết Khu Rừng Lau, gồm 4 tập: Ba Sinh Hương Lửa (1962), Người Đàn Bà Bên Kia Vỹ Tuyến (1964), Tình Yêu Thánh Hóa (1965) và Những Ngã Sông (1966).

Nhiều truyện ngắn của ông được độc giả ghi nhớ lâu dài. Trong đó có thể kể đến: Gìn Vàng Giữ Ngọc, Chiếc Chiếu Hoa Cạp Điều, Mình Lại Soi Mình, Đàm Thoại Độc Thoại, Dấu Chân Cát Xóa, Dốc Sương Mù…

Tổng số tác phẩm của Doãn Quốc Sỹ là 25 cuốn.

Hiện chưa có thông tin tang lễ từ gia đình. (NV)

Nguồn: https://www.nguoi-viet.com/little-saigon/nha-van-doan-quoc-sy-qua-doi-tai-california-tho-103-tuoi/

Nguyễn Mộng Giác

Trước mặt tôi là bản tin cho biết ngày 27 tháng tư năm 1988 vừa qua, nhà cầm quyền cộng sản Việt Nam đã đưa một số văn nghệ sĩ tên tuổi ra tòa án nhân dân xử tội và kết án tù những người này theo tội danh “liên lạc với nước ngoài, tuyên truyền phản động chống lại chế độ xã hội chủ nghĩa”. Theo bản tin này, nhà văn Doãn Quốc Sỹ bị kết án 9 năm tù, nhà văn Hoàng Hải Thủy bị án 8 năm tù, ca sĩ Khuất Duy Trác 4 năm tù. Hai nhân viên bưu điện làm trung gian chuyển tác phẩm của các văn nghệ sĩ kể trên ra nước ngoài bị tội tòng phạm, mỗi người lãnh án 2 năm tù.
Đối với một độc giả bình thường ở một nước dân chủ, bản tin không làm cho ai ngạc nhiên. Những nhà thương điên, những trại lao động khổ sai, những vụ trục xuất, những ruồng xét khủng bố, những trường hợp như Solzenitsyn, Pastemak, Kundera… được báo chí sách vở trên thế giới nói nhiều, đến nỗi người ta chỉ ngạc nhiên nếu một người cầm bút dưới chế độ cộng sản tự xuất bản được một tập thơ ca tụng Tự Do, hoặc một tiểu thuyết gia phổ biến được một cuốn truyện ca tụng Con Người. Tù đày, khủng bố đã trở thành thuộc tính của chính sách văn nghệ dưới chế độ cộng sản, đến nỗi trở thành hiển nhiên, không còn ai ngạc nhiên nữa.
Tuy nhiên, bản tin trên làm cho tôi băn khoăn thật lâu, nhất là bản án dành cho một nhà văn đàn anh tôi hân hạnh quen biết và kính phục là Doãn Quốc Sỹ.

Trong các nhà văn lớp trước, tôi cho rằng Doãn Quốc Sỹ và Võ Hồng là hai cây bút có văn phong lãng mạn và một tâm hồn đôn hậu rất Việt Nam, cái chất Việt Nam nhân ái hiếu hòa, cần cù lương thiện, hớn hở vui mừng khi gặp người đồng điệu, mà cũng dứt khoát phẫn nộ nói ra thành lời khi gặp chuyện bất bằng, cái chất Việt Nam chưa bị những lý thuyết ngoại nhập làm cho thui chột để trở thành tàn nhẫn, độc địa, lai căng, lưu manh, lố bịch. Thế giới tiểu thuyết của Võ Hồng không có người đáng ghét, chỉ có đa số những người hiền, một thiểu số rất nhỏ còn lại là những kẻ đáng thương.

Thế giới tiểu thuyết của Doãn Quốc Sỹ cũng vậy. Tuy là một trong những người sáng lập ra nhóm Sáng Tạo, ông như một người anh cả ngồi riêng một góc nhìn bạn bè cùng tuổi hoặc nhỏ tuổi hơn lớn tiếng đòi tắt mặt trời, tát cạn biển, giương cao cờ; khói thuốc lá phun mù phòng khách, chai bia rỗng vất khắp nền nhà, để rồi khi tàn cuộc, bạn bè lăn quay ra ngủ, người anh cả lặng lẽ thu dọn những gạt tàn thuốc, những rác rưới lẫn lộn với quần áo bẩn, và đắp lên người họ những tấm chăn ấm.

Nhiều người trong giới cầm bút khen và cũng chê tính đôn hậu trong tiểu thuyết Doãn Quốc Sỹ. Họ lý luận rằng ông đôn hậu quá nên nhân vật tiểu thuyết của ông đẹp nhưng có vẻ không thực, ông không lột hết được bản chất phức tạp của cuộc đời, bản chất hàm hồ của con người, bản chất tàn nhẫn phi lý của lịch sử. Khi xây dựng nhân vật, Doãn Quốc Sỹ thường không lưu tâm moi móc những ngóc ngách xấu xa của họ. Trái lại, ông lưu tâm tô điểm những nét đẹp của họ. Những Kha, những Miên, những Hãn, những Khiết của Khu rừng lau, những Thiệu những Yến của Dòng sông định mệnh, tuy mang cái thao thức rất – lịch – sử, nhưng lối sống của họ, lối nói năng của họ phảng phất lối nói lối sống của những Dũng, những Loan, những Độ, những Hào của Đôi bạn, Đoạn tuyệt. Cùng một nhóm Sáng Tạo, những tác phẩm của Doãn Quốc Sỹ khác một trời một vực với Bếp lửa của Thanh Tâm Tuyền, Tùy bút của Mai Thảo.

Không phải Doãn Quốc Sỹ, như một nhà nho cuối mùa, đã mất hết khả năng thích ứng và tiếp thu cái mới. Ông là người khao khát học hỏi, nhạy cảm trước sự đổi thay, và có điều kiện cũng như kiến thức tiếp xúc với cái mới hơn nhiều nhà văn đồng thời. Doãn Quốc Sỹ từng du học ở Hoa Kỳ một thời gian. Hồi hương, ông viết cuốn Sầu mây, nhân vật chính đã có mẫu mắt xanh, mái tóc vàng, mũi cao, da trắng. Nhưng nhân vật ấy mê ca dao Việt Nam, như Miên như Kha, lãng mạn đôn hậu như Yến. Qua đôi mắt quan sát của Doãn Quốc Sỹ, qua màng lọc tâm hồn ông, Con Người được viết hoa. Ông dành chỗ rộng trong tiểu thuyết cho những người trung thực đôn hậu. Ông yêu âm nhạc, ghét những tiếng ồn, và những nhân vật ông thân yêu nếu không mê ca dao thì cũng mê thích một loại nhạc khí cổ điển nào đó, hoặc vỹ cầm, hoặc dương cầm.

Một người có tâm hồn như vậy không thể thích ứng với những nghề đòi hỏi óc mưu mẹo, đòi hỏi khả năng đối phó với nhiều hạng người phức tạp. Cũng không thể thích ứng với những vụ trình diễn chiêng trống xập xình, cờ quạt mũ mãng sặc sỡ. Nếu cho rằng cái tính trời sinh là biểu hiện của định mệnh thuyết, thì định mệnh đã dành sẵn cho Doãn Quốc Sỹ một nghề: nghề giáo. Những ước mơ cao đẹp ông ấp ủ, tình yêu người yêu đất, niềm tin ở Tự do, Công bằng, Lẽ phải, chỉ có cơ hội thực hiện và quảng bá qua hai công việc mà Doãn Quốc Sỹ cho là thích hợp nhất đối với ông: đi dạy và viết văn.

Suốt hai mươi năm trên nửa phần đất tự do của quê hương, ông đã say mê hai công việc đó. Học trò ông, độc giả của ông đã yêu mến kính phục ông qua hình ảnh một ông thầy yêu nghề, một nhà văn mực thước và nhân ái. Không có ai nhớ về Doãn Quốc Sỹ như một kẻ giương cờ gióng trống hô hào một cuộc cách mạng văn chương, hoặc một ông vua xuống đường hô hào lật đổ cái này để bày cái khác. Kể cả khi viết về những kinh nghiệm của ông trong thời kháng chiến, kinh nghiệm về người Cộng sản, Doãn Quốc Sỹ vẫn viết với giọng điềm tĩnh đôn hậu cố hữu. Ông không “nổ” như Nguyễn Mạnh Côn, không “độc” như Võ Phiến. Người Cộng sản ông từng biết thời thanh niên của ông, qua lời ông viết, là những nạn nhân của một chủ thuyết ngoại lai, không phải là tác nhân. Và đó là chủ đề những truyện ngắn chống Cộng Doãn Quốc Sỹ viết thời kỳ sau hiệp định Genève.

Nhớ về ông, phần lớn bạn bè, học trò hay độc giả nhớ tới một mẫu người Việt Nam thường thấy nên thanh tiêu biểu: hình dáng mảnh mai nhưng rắn chắc, khuôn mặt xương xương, nước da nâu, đi đứng chậm rải, và trên môi luôn có một nụ cười hiền lành. Một người ung dung và tự tín, bằng lòng với những điều mình làm và cuộc sống mình có. Theo quan niệm ngày trước, ông không phải là típ người “khẳng khái cần vương” mà thuộc loại “thung dung tựu nghĩa”.

Doãn Quốc Sỹ chọn cái khó “thung dung tựu nghĩa” vì bản tính chứ không phải vì cho rằng “khẳng khái cần vương” là việc dễ không đáng làm. Sự lựa chọn đó ít va chạm quyền lợi kẻ khác, lại quảng bá tuyên xưng những điều tốt đẹp nên làm lợi cho xã hội. Lẽ công bằng bắt buộc người đời phải mến yêu ông. Lối sống ông chọn không rực rỡ, không thời thượng, thì người ta cũng sẵn sàng dành cho ông một chỗ đứng yên ổn tịch mịch, để ông tiếp tục ươm những mầm non yêu đời, yêu người, yêu tổ quốc. Doãn Quốc Sỹ được hưởng thành quả những điều mình làm trong hai mươi năm bằng một vị trí xứng đáng trên văn đàn, một địa vị tôn trọng trong giáo giới, và một nếp sống gia đình yên ấm, trong con hẻm đường Thành Thái.

Nhưng rồi tất cả đều bị đảo lộn sau 30 tháng Tư năm 1975. Trong những ngày hoang mang lơ láo đó, giới viết lách Miền Nam vẫn thường gặp nhau trên phố Nguyễn Huệ, Lê Lợi, Tự Do để chứng kiến cảnh những tác phẩm tim óc của mình bị đổ từng đống hoặc bày la liệt ở vỉa hè bán solde cho những ai còn muốn giữ chút dư hương của một quá khứ đã mất. Lái sách, ngoài những tay buôn bán cũ chuyên nghiệp còn có những nhà văn, nhà thơ thất cơ lỡ vận gia nhập vào lãng. Người mua gồm đủ thành phần: những người mê sách, những người chưa hề nếm qua mùi Cộng sản tưởng 30 – 4 – 75 cũng giống như những cuộc đảo chánh chỉnh lý trước đây, những chú bộ đội tò mò, những đồng bào Miền Bắc chịu đựng mười mấy năm một gánh nặng mà không dám kêu than muốn tìm một tâm hồn đồng điệu… Tác phẩm và tác giả cùng nhìn nhau bùi ngùi giữa cảnh bát nháo hỗn loạn của cuộc đời.

Trong lúc những người khác hối tiếc không nhanh chân hay hớn hở cho hợp thời, tôi thấy Doãn Quốc Sỹ vẫn ung dung, điềm tĩnh. Ông biết rõ những gì đang chờ đợi ông, nhưng ông quyết định ở lại. Ông nói ông không thể rời bỏ quê hương được. Ông không lạc quan tếu, cũng không tuyệt vọng. Tôi nhớ ông nói nếu có gặp hoạn nạn vì những gì đã viết thì cũng đành chịu, vì không khác được. Ông phải viết những điều cần viết, và sẽ rán viết tiếp những điều cần viết. Không nói ra, nhưng chúng tôi biết ông ngầm cho rằng muốn có chất liệu viết được những điều sẽ viết, ông phải ở lại. Không hối tiếc, không hớn hở.

Ông bị bắt lần đầu giữa năm 1976, bị đày lên những trại tập trung tệ hại nhất ở cao nguyên, rồi do can thiệp của dư luận quốc tế, ông được phóng thích năm 1981. Ông ra khỏi nhà tù được vài tháng, ngẫu nhiên tôi được gặp ông trong bữa “tiệc” tối do một hoạ sĩ đứng ra khoản đãi. Anh bạn hoạ sĩ (Vũ Hối) có một bức tranh lưu lạc ở nước ngoài từ trước 1975 và có tin bạn bè ở hải ngoại gửi về cho biết tác phẩm của anh được một hàn lâm viện mỹ thuật chọn bảo tồn. Bức tranh đó, sau này tôi thấy nhiều cơ sở sản xuất tranh sơn mài ở hải ngoại lấy mẫu sản xuất hàng loạt. Anh họa sĩ vô cùng hân hoan, nên xoay một món tiền nhỏ, nhờ một người quen nấu cho nồi cà ri gà, mua bánh mì và một ít nem chả, thế là đủ làm tiệc vui khoe với thân bằng cố hữu. Tôi nhớ hôm ấy món cà ri gà còn được giặm thêm bằng tiếng đàn nguyệt của một ông hoàng Huế đa tài, và giọng ngâm của Hồ Bắc. Thơ cổ kim theo tiếng đàn khoan nhặt chỉ làm nặng lòng những kẻ bẽ bàng lơ láo là đám văn nghệ sĩ chiến bại, gồm đủ mọi ngành, hoạ có, văn có, thơ có.

Doãn Quốc Sỹ xin phép về sớm khi tiệc chưa tàn, sau khi một người trong tiệc cao hứng hứa nếu ai có tác phẩm cần gửi ra nước ngoài thì anh sẽ tìm cách giúp đỡ.

Tôi tiễn ông ra cửa. Nhà người bạn cho mượn làm nơi hội họp ở khu vắng vẻ, bên cạnh dòng sông và cách xa đường cái bằng một khu vườn. Đêm tối đen. Tôi hỏi thăm ông về những năm tháng ở trại Gia Trung, nhân tiện hỏi hư thực về tin đồn bên ngoài bảo rằng từ khi bị bắt, Doãn Quốc Sỹ cương quyết quay mặt vào tường, tọa thiền diện bích, từ chối không trả lời những câu hỏi của cán bộ chấp pháp. Ông cười, rồi nói:

– Anh em ở ngoài vì thương nên đồn đãi như vậy. Mình ở trong tay họ, làm vậy có ích gì! Cái cốt yếu là giữ được tư cách dù ở trong tay họ.

Ông nói câu ấy với giọng bình thường, không cao giọng, không bậm môi rướn cổ. Ánh đèn từ trong nhà lọt qua cửa kính, khuôn mặt của ông trông xương xương hơn xưa, nhưng ánh mắt vẫn sáng vui. Nhân tiện, tôi chào từ biệt ông, thấp giọng thú thực tuần sau tôi sẽ vượt biên. Ông im lặng một lúc, rồi nói:

– Anh em lần lượt đi hết, cũng buồn. Nhưng nếu không thể ở lại được nữa, thì cũng đành vậy. Qua bên đó có khi lại viết được những điều cần viết.

Nghe ông nói, lòng tôi nhẹ lại. Trước đó, đôi lúc không nhịn được, tôi thố lộ chuyện toan tính ra đi với vài bạn thân, họ đều có giọng trách. Tôi phải nại cớ này cớ nọ: nào sống lêu bêu vô tích sự chỉ làm gánh nặng cho vợ con, nào không thể sống mãi trong trạng thái hồi hộp, nào mình không phải là loại activiste, militant. Câu trả lời của Doãn Quốc Sỹ đầy thông cảm và nhân ái, tôi xem như một món quà ý nghĩa một người đàn anh gửi cho người em vào lúc giã biệt.

Chuyến đi ấy thất bại, và tôi chỉ đi thoát vào chuyến thứ năm, cuối năm 1981.

Cuối năm 1982, tôi được đi định cư tại thành phố Houston Hoa Kỳ sau 11 tháng chờ đợi ở đảo. Đặt chân lên miền đất tự do, tôi ngấu nghiến đọc hết sách báo của bảy năm lưu vong. Trong một vài truyện ngắn, trong một cuốn tuyển tập, tôi nhận ra được cái văn phong đôn hậu thung dung và lãng mạn một thuở. Tôi đoán già đoán non tác giả, và được một vài bạn hữu lấp lửng xác nhận.

Doãn Quốc Sỹ đã viết những điều cần viết, và sẵn sàng ung dung chấp nhận tất cả mọi hậu quả, trong khi không bao giờ, phải, ông không bao giờ tự nhận mình là một chiến sĩ, một người đấu tranh. Trước sau ông vẫn là một nhà giáo kiêm nhà văn, với tất cả ý nghĩa cao đẹp của hai nghiệp vụ đó.

Nguồn: Văn Học số 31, tháng Tám 1988

Nguồn bản điện tử: nguyenmonggiac.info

Ghi chú:

“Kháng khái cần vương” là một khái niệm được ghép từ hai phần: “kháng khái” (hành động mạnh mẽ, dũng cảm, có nghĩa khí) và “cần vương” (giúp vua cứu nước, ban đầu là một hành động phò vua). Cách diễn đạt này thường dùng để mô tả tinh thần của các sĩ phu, văn thân hưởng ứng chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi vào năm 1885, dũng cảm đứng lên chống Pháp để bảo vệ chế độ phong kiến và đất nước. 

“Thung dung tựu nghĩa” là một thành ngữ có nghĩa là “chết vì nghĩa, chết để làm trọn đạo lý“. Cụm từ này thường được dùng để ca ngợi sự hy sinh cao đẹp của một người vì lý tưởng, chính nghĩa. 

Thế Uyên

Tôi biết đến Doãn Quốc Sỹ khá sớm, khi còn học năm chót Trung học. Hai đứa em gái học Trưng Vương một buổi chiều đến mang về cuốn Dòng Sông Định Mệnh, vừa đọc vừa khen hay nức nở. Tôi tò mò đọc theo và bị lôi cuốn bởi truyện tình giản dị và thơ mộng này. Bút pháp của Doãn Quốc Sỹ quá giản dị trong sáng, tâm lý tâm trạng của các nhân vật cứ như trong truyện thần tiên, rất hợp với lứa tuổi mới lớn. Vài năm về sau, tôi đã trưởng thành hơn, đọc những cuốn sau của Doãn Quốc Sỹ, tôi không còn tìm thấy những sự quyến rũ đầu tiên nữa. Và phải nhiều năm, rất nhiều năm về sau, mới có một cuốn khác của tác giả này làm tôi đọc một cách thích thú, đó là cuốn Vào Thiền. Dĩ nhiên, đã có rất nhiều biến đổi, nhiều nước chảy qua chân cầu giữa hai cuốn với hai lần đọc này.

Trong khoảng thời gian này, đã có rất nhiều điều xảy ra. Trước hết, sau hai năm dạy Lý Hóa vạn vật ở trường Nguyễn Đình Chiểu ở Đại học Mỹ Tho và trường Trung học Kiến Hòa (Bến Tre), tôi đã trở lại với Đại học thành phố Sài Gòn, nhưng theo học ngành văn. Trở thành giáo sư Văn sau đó, tôi đã quen với Doãn Quốc Sỹ với tư cách đồng nghiệp trẻ, gặp gỡ nhau khá nhiều trong các kỳ thi hàng năm. Và tôi cũng bắt đầu viết văn, do đó có thêm thân thiết với Doãn Quốc Sỹ. Sau cuộc đảo chánh bất thành của binh chủng dù năm 1960, bị công an lùng bắt vì tội có tham gia cuộc binh biến này, tôi đã xuống Hà Tiên sống mấy ngày với mục đích vượt biên sang Cao Miên rồi từ đó qua Pháp học tiếp với sự trợ giúp của linh mục Cras, thầy dạy thân thiết với tôi ở Đại học Văn Khoa. Lúc đó tôi biết đến Doãn Quốc Sỹ đang làm hiệu trưởng trường trung học nơi này, nhưng tôi không muốn tới thăm, vì sự liên lụy tới anh. Trong thời gian vài ngày tại quê hương của người hùng văn võ kiêm toàn Mạc Thiên Tứ, và nhà thơ nghiêm túc cổ kính Đông Hồ, tôi đang lang thang cùng bạn bè thăm các thắng cảnh quá êm đềm, xinh nhỏ và hòa bình ở đây. Rồi một buổi tối, ngồi một mình với ly cà phê trong một quán nhìn ra hồ phẳng lặng dưới ánh trăng mờ nhạt, tôi đã suy nghĩ lại rồi quyết định không đi Cao Miên. Con đường khoa cử với giấc mơ đỗ tiến sĩ không còn hấp dẫn tôi nữa. Với tuổi trẻ lý tưởng hồi đó, toi cho rằng tôi ở lại trong nước phục vụ dân tộc mình coi bộ hữu ích hơn. Vả lại, những gì đã viết ra, tôi tin tôi có thể trở thành một nhà văn như anh Duy Lam tôi, như các bác, các chú Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam trước đây.

Quyết định như vậy rồi, tôi đến bên cửa hàng bán đồi mồi gần đó, lựa mua một chiếc nhẫn đồi mồi để mang về tặng Thi làm nhẫn đính hôn. Tình yêu của hai đứa đã đến chân tường, lửa nóng cháy hun hai đứa tối đa. Nếu tôi trở lại Sài Gòn thì hai đứa chắc chỉ còn cách nhảy qua bức tường ấy – để trở thành vợ chồng mà thôi. Từ khi gặp Thi và yêu Thi, tôi đã ý thức rõ ràng đó là người con gái duy nhất trên cõi đời này tôi muốn lấy làm vợ. Và hơn thế nữa, tôi ý thức tôi và Thi sinh ra là để lấy nhau, yêu nhau từ cuối bãi đầu ghềnh cho đến sơn cùng thủy tận, từ tuổi trẻ đến tuổi già, từ vinh quang và quyền lực đến đọa đầy và lao tù nghèo khó. Lúc đó tôi mới 25 tuổi, quá trẻ với nhiều lý tưởng, chưa muốn lập gia đình. Nhưng mọi sự xảy ra sau đó đẩy đưa tôi như một định mệnh. Lệnh động viên đã ban hành và căn cứ vào hạng tuổi, tôi biết chắc chắn sẽ thuộc khóa 14 hay 15 của trường Võ Bị Thủ Đức. Dĩ nhiên tôi không thể tưởng tượng được làm thanh niên trong một nước mà lại trốn lính… Chiến tranh chờ đợi không xa, một thời để yêu và một thời cho cuộc chiến.

Hai đứa tôi thành vợ chồng khi tôi đang học ở Buôn Mê Thuột và Thi đang theo học ở viện Đai học Đà Lạt. Hai đứa sinh kịp con trai đầu trước khi cuộc chiến 30 năm chụp lên tất cả. Thi là con gái đầu lòng của giáo sư Nguyễn Huy Dương, dòng dõi của Nguyễn Huy Tự viết Hoa Tiên ngày xưa. Một buổi sáng tôi dậy trễ vì nghỉ phép, đang nằm dài thỏa mái trên chiếc giường nhỏ kiểu con gái của Thi – sau khi nhập ngũ, tôi mang con và Thi về gởi bên vợ – tôi bỗng dưng thấy tiếng Thi vui vẻ chào hỏi “chú Sỹ” ngoài sân. Tôi đi ra, thấy ông già vợ và Thi đang nói chuyện vui vẻ với Doãn Quốc Sỹ. Sỹ quay lại thấy tôi, ngạc nhiên hỏi: “Anh làm gì ở đây vậy?”. Tôi cười trả lời, giơ tay chỉ giáo sư Dương và Thi: “Tôi làm rể ông này và làm chồng cái cô bé này ở đây!”

Trước 1954 ông già vợ tôi là hiệu trưởng trường học thành phố Nam Định, và Doãn Quốc Sỹ đã dạy nơi này với tư cách một giáo sư lớp trẻ. Anh đã đến nhà Thi nhiều lần, và dĩ nhiên Thi vẫn kêu anh là chú xưng cháu. Di cư vào nam, hai bên vẫn cứ giữ quan hệ thân hữu. Dĩ nhiên Doãn Quốc Sỹ đã biết cô cháu gái xinh xắn năm xưa đã từng bế trên tay nay đã lớn và đã lấy chồng. Và với tư cách bạn văn của tôi, anh biết tôi cũng đã lấy vợ và sinh con. Nhưng mãi tới buổi sáng hôm đó anh mới biết là tôi đã lấy cô cháu gái Thi của anh… Anh ân cần mời vợ chồng tôi lại chơi nhà anh ở đường Thành Thái. Bọn tôi đã nhận và nhiều lần tới căn nhà trong hẻm này. Nhưng bây giờ Thi leo thang, không gọi DQS là chú nữa, mà kêu theo tôi là anh Sỹ, theo luật bất thành văn trong giới cầm bút là luật bạn vong niên, không tính tới tuổi tác xưng hô bao giờ. Nhưng dù có thế, tôi để ý mỗi khi gặp Thi, dù Doãn Quốc Sỹ có kêu bằng chị Uyên, nhưng giọng nói cũng như thái độ bao giờ cũng có vẻ che chở ân cần, y hệt một cô cháu mình.

Trong một lần gặp gỡ, tôi có nhắc tới thời kỳ tôi sống ở Hà Tiên dự tính vượt biên. Anh tỏ ý hối tiếc vì biết tin quá trễ, không kịp kiếm ra tôi để hai đứa lang thang các thắng cảnh vùng này. Khi nghe tôi giải thích đã không kiếm anh vì sợ làm phiền nhau, thì anh cười cho biết cùng lắm anh bay chức hiệu trưởng. Và đối với anh, cái chức hiệu trưởng hay một chức nào to hơn cũng chẳng nhằm nhò gì, có mất vì giúp bạn cũng chẳng sao. Lúc đó tôi đã khá thân với anh để hiểu rằng anh nói thât. Anh có một tâm hồn rất kẻ sĩ Đông phương, trọng nghĩa khinh tài. Đối với anh chữ nghĩa khí và tình bằng hữu là hoàn toàn có thật… Anh mang những sách đã xuất bản ra tặng tôi, nhưng tôi chỉ coi qua và bày trang trọng trong ngăn tủ. Văn anh bây giờ đã trở thành chất phác, quá giản dị để lôi cuốn tôi. Ngay cả bộ trường thiên tiểu thuyết Khu Rừng Lau cũng vậy, tôi chỉ đọc kỹ có mỗi phần nói về chế độ học tập cải tạo tư tưởng của Cộng sản Việt Nam mà thôi. Và rất nhiều năm về sau, khi lâm vào cảnh cải tạo trên rừng, những kiến thức tôi thu thập được từ Khu Rừng Lau đã giúp ích cho tôi khá nhiều trong việc đối phó với cuộc tấn công tư tưởng của các quản giáo đại diện cho Đảng trong trại.

Tình bạn của tôi với DQS cứ thế tồn tại với năm tháng. Không quá thân thiết và cũng không lơi là, trong khi trên thực tế, đường lối của nhóm Sáng Tạo và của nhóm Thái Độ mỗi ngày một dị biệt. Bởi thế với các thành viên khác của Sáng Tạo, tôi ít quen ai. Thí dụ như một Thanh Tâm Tuyền, mặc dù bị động viên cùng khóa 14 Thủ Đức, cũng chẳng ai muốn nói chuyện với ai. Chỉ sau này, đời sống quân đội và cuộc chiến khốc liệt mới làm tôi và TTT thân thiết hơn, gặp nhau vui vẻ nói chuyện. Cùng là nhà văn cùng thế hệ, cùng chia sẻ thân phận làm lính, và sau 1975, cùng chia sẻ thân phận cải tạo dài dặc trên cõi xứ rừng núi xám. Có thân thiết nhau hơn cũng là tự nhiên. Đối với Mai Thảo cũng vậy, gặp nhau khá thường như chỉ bắt tay, vài câu chuyện loanh quanh rồi thôi.

Có một lần nhà in đòi tôi lấy cuốn sách mới in về vì thiếu chỗ tồn kho, tôi đang lúng túng kiếm xe thì gặp DQS. Anh đề nghị để anh chở giùm vì đi tu nghiệp ở Mỹ về anh có mua được một chiếc Daihatsu khá tốt. Thế là hai đứa, DQS và tôi khênh sách lên xe, từng bịch từng bịch một đưa đến nhà phát hành cũng như đưa về nhà. Gần mười hai giờ trưa mới xong, cả hai đứa đều mệt và đói. Tôi đề nghị ghé vào một quán càri Ấn Độ khá nổi tiếng đường Nguyễn Trãi. Dĩ nhiên đó là một bữa ăn rất vui. Ăn xong, chia tay trong thoải mái. Doãn Quốc Sỹ là một người như thế đấy: tốt, chân thật, chí tình với bạn bè. Tôi chơi khá thân với anh chỉ vì con người anh là như vậy.

Từ khi đi Mỹ về, anh biên khảo nhiều hơn, thiên về cổ tích và văn học dân gian. Những truyện có tính chất thần thoại của anh phải kể vào hàng xuất sắc. Cái giản dị chất phác mà mộng mơ của anh đã không giúp anh thành công trong thể loại truyện sáng tác – truyện Sầu Mây chẳng hạn – thì lại rất hợp với loại dành cho thanh thiếu niên này. Lúc đó, cả hai chúng tôi không ngờ rằng một thần thoại anh viết về con cáo chín đuôi, con hồ ly chín đuôi hại dân hại nước, đã làm đảng CSVN thù hận anh kinh khủng. Họ cho rằng anh đả kích bản thân Hồ Chí Minh, người mà Đảng đã thần thánh hóa trở thành một đấng tối cao, cao hơn cả Thích Ca, chúa Ki Tô lẫn giáo chủ Mahomed. Anh về sau đột nhiên viết một cuốn là tôi chú ý và đọc một cách thích thú là cuốn Vào Thiền, ghi chép lại một số công án của thiền sư Nhật Bản Muju. Nhờ cuốn sách này, tôi mới biết càng cao tuổi, anh càng thiên về Phật giáo, xa dần những ảnh hưởng văn hóa Âu châu mà anh thu nhập thời tuổi trẻ.

Những năm chót trước năm 1975, một phần tôi quá bận bịu – vừa làm lính vừa dạy học vừa viết vừa lo xuất bản, chưa kể vài nổ lực đấu tranh khác – một phần vì Thi cho rằng DQS không cảm tình với nàng cho lắm, tôi ít ghé lại chơi tại nhà anh hơn kỳ trước. Và anh chị cũng không hề giữ bọn tôi lại ăn cơm gia đình lần nào. Rút cuộc, hai đứa tôi bạn bè với nhau đã gần mười năm rồi, rút cuộc tình bạn vẫn cứ lãng đãng thế thôi.

Sau 30 tháng 4 năm 1975 vài ngày, tôi có biết anh đã ở lại Việt Nam cũng gia đình. Tôi cũng chẳng hề ngạc nhiên về chuyện đó vì đa số các nhà văn nhà thơ của miền nam đã chọn ở lại với dân tộc, với quê hương mình. Số di tản 1975 chỉ là thiểu số. Tôi không ngạc nhiên về sự kiện này bởi vì đã hiểu từ lâu một con người có thể trở thành nhà thơ nhà văn thường là con người có tình cảm liên đới với đồng loại với dân tộc với quê hương hơn những người trung bình khác. Hơn nữa làm nhà văn nhà thơ mà rời quê hương thì giống như cái cây bị bứng rễ. Đã lưu vong thì một là hết sáng tác, hai là có tiếp tục được thì khó khăn vô cùng. (Nhưng đó là nói về thời 75. Bây giờ, sau 12 năm, đa số các nhà văn thơ miền Nam lại ở hải ngoại thì là do đi về sau này, kể cả tôi).

Năm 1976, tôi đang ở trại cải tạo Ka Tum thì được Thi lên thăm nuôi lần đầu tiên. Lợi dụng khoảng khắc làm thủ tục nhập trại tiếp tân, chỉ có hai đứa gần nhau ngoài sân, Thi cho biết ĐCS đã mở một chiến dịch bắt hầu hết nhà văn nhà báo và tri thức đại học nào chưa bị bắt đi cải tạo tháng 6, 1975. Thi cũng cho biết thi sĩ Vũ Hoàng Chương cũng bị bắt, và sau một thời gian giam giữ, đã suy kiệt. Cũng tương tự như trường hợp nhà văn Tuấn Trình Nguyễn Tấn Phát (đi cải tạo với tư cách cựu đại tá), Đảng muốn tránh tiếng sát hại nhà văn, phút chót công an tha cho cả hai người trở về chết trong gia đình vài hôm sau. Tin tức này làm tôi buồn và ngậm ngùi. Vũ Hoàng Chương đã từng là thầy dạy văn của tôi năm lớp 11. Khi đã thành nhà văn, thỉnh thoảng có gặp ông và chỉ gọi là anh theo cách xưng hô vong niên của giới cầm bút. Tôi quý ông và biết ơn ông vì những vần thơ của ông đã tạo biết bao nhiêu cảm xúc, hào hứng cho lớp trẻ hậu sinh như tôi. Tôi buồn không phải chỉ về cái chết buồn của ông mà còn vì hầu hết bạn bè của tôi như vậy đi tù hết. Tôi còn nhớ mãi cái ngày 30 tháng 4, 75. Hội văn nghệ Giải phóng mời tất cả giới cầm bút miền Nam đến dự buổi họp do chính quyền mới tổ chức tại tòa Đại sứ Đại Hàn cũ gần dinh Độc Lập. Tôi gặp khá nhiều bạn bè ngoài khuôn viên, nên vào phòng khách khá trễ. Không còn một chỗ ngồi, ngoại trừ một chiếc ghế bành nhô ra phía trước. Không lẽ đứng suốt buổi họp không biết kéo dài bao lâu, tôi đã len lỏi ngồi đại vào chiếc ghế đó. Ngồi an vị, mới thấy người ngồi đối diện tôi bên kia chiếc bàn nhỏ là nhà thơ Cung Trầm Tưởng, tóc bạc trắng xóa. Hai đứa bắt tay nhau hoàn toàn không thể ngờ đó là lần, tôi không muốn gọi là lần chót vì nhà thơ này chưa chết, mà sau đó không biết bao giờ mới gặp lại nhau trong cuộc đời này. Tôi rút bao thuốc ra châm hút thì có tiếng gọi ngay gần. Đó là Ninh Chữ, nhà thơ kiêm thợ may Can nổi tiếng đường Tự Do. Sau khi châm thuốc cho anh bạn vui tính này, tôi lại nghe một câu nói nhỏ nhẹ: “anh Uyên cho em một điếu…” Tôi đưa bao thuốc lại phía đó trước khi nhận ra người ấy là Trần Dạ Từ. Buổi họp khai mạc với người giới thiệu là nhà báo Thế Nguyên của tạp chí Trình Bày.

Sau đó các cán bộ thay nhau lên tiếng, nói những điều ngọt ngào nhưng mơ hồ về tương lai. Sau đó họ mời một vài người lên phát biểu. Nhà văn Nguyễn Thị Vinh được mời đầu tiên. Đứng trước máy vi âm, mặt chị buồn hiu. Sau cùng chị lên tiếng, cũng thật khôn khéo trình bày rằng Cách Mạng vào đột ngột quá làm chị bàng hoàng không biết nói gì. Rồi chị đi xuống. Kịch gia Trần Lê Nguyễn bị gọi lên, đã đi một đường rất kịch tính. Anh chắp hai tay lại phía trước như bị trói, rồi nhỏ nhẹ: “Này bạn bè ngoài khu về, nói thật nhau đi. Bao nhiêu năm, bao nhiêu năm…” Tất cả mợi người ngồi dưới đều hiểu anh muốn nói là bao nhiêu năm tù. Không khí căng thẳng hẳn lên. May mắn thay một tài tử kiêm ca sĩ nổi tiếng của giới cải lương phóng lên oang oang ngâm một bài thơ mới sáng tác để ca tụng “Bác Hồ”. Quả thật giới cầm bút lúc đó nói chung chưa hề muốn đụng độ với chế độ mới, ai cũng chờ xem chính sách của Đảng CS ra sao rồi mới tính.

Nhưng bây giờ, trên bãi cỏ hoang ven suối bìa rừng Ka Tum, tôi hiểu mọi sự thế là hết. Chính sách của Đảng dứt khoát là theo cả đường lối của cả Stalin lẫn Mao Trạch Đông. Với chính sách này, tất cả người cầm bút của chế độ cũ đều bị coi là kẻ thù của chế độ, ít hay nhiều, nặng hay nhẹ mà thôi. Thi cũng mang lên cho tôi tờ Văn Nghệ, cơ quan chính thức của hội Văn nghệ Trung ương hồi đó, trong có bài của Chế Lan Viên mang đích danh bốn nhà văn ra kể tội: Vũ Hoàng Chương, Doãn Quốc Sỹ, Phan Nhật Nam và tôi. Trong phần kết tội Doãn Quốc Sỹ, Chế Lan Viên còn trách DQS cái tội bất hiếu với bố mẹ anh (nhà thơ Tú Mỡ) chết mà không thèm tới đưa đám. Nhiều năm về sau khi gặp nhau ở Sài Gòn, tôi mới hỏi DQS về chuyện này thì anh cho biết Chế Lan Viên đã mạt sát anh một cách tiểu nhân vì lúc Tú Mỡ chết thì công an đã bắt nhốt anh rồi. Làm sao mà đưa đám cho được.

Bài này của Chế Lan Viên làm tôi suy nghĩ rất nhiều. Trong bốn người bị kể tội đích danh, đã chết mất một. Hai đi cải tạo với tư cách sĩ quan từ 75 là Phan Nhật Nam với tôi. Còn có mỗi DQS bị bắt nốt. Tôi hiểu ngay rằng nếu tôi không khéo léo giữ gìn mồm miệng, không biết đường nhịn thở qua sông, không biết đi một đường Hàn Tình Câu Tiễn Phạm Lãi, thì chắc tôi sẽ vùi thây làm mồi cho mối nơi gốc rừng hoang nào đó của đất nước này. Hơn nữa, tôi vừa thấy gương hiện đại của Pasternak, của Solezenitsin… Chế độ Stalin ghê rợn như thế mà còn chẳng triệt được, nữa là…

Sau khi được tha về Sài Gòn, tôi duyệt lại một vòng bạn bè trong giới cầm bút, thấy chẳng còn được bao nhiêu đứa chưa đi tù. Hầu hết bị nhốt vào trại cải tạo K.1 gần Pleiku. Còn được tự do (hiểu theo nghĩa tương đối) bên ngoài chỉ có vài ba người: Nguyễn Thị Vinh, vợ chồng Nhật Tiến – Đỗ Phương Khanh, Minh Quân, Lệ Hằng, Nguyễn Mộng Giác, Huỳnh Phan Anh,.. Cũng cần ghi thêm lúc đó Nguyễn Mộng Giác, Dương Nghiễm Mậu cũng đều mới được thả ra tù chưa được bao lâu. Còn Lệ Hằng, con người nổi danh với truyện tình Thung Lũng Tình Yêu, về sau chị cũng bị bắt với tội mưu toan vượt biên. Tôi theo bè bạn đến câu lạc bộ của Hội Văn Nghệ thành phố Hồ Chí Minh, lúc đó Vũ Hạnh còn giữ được chức Tổng thư ký. La cà cà phê thuốc lá nơi này. Sơn Nam là người được cử thay mặt Hội nói chuyện tào lao với anh em, và chưa chi ông nhà văn của khai hoang, của miệt vườn đã phê bình chính sách của Đảng một cách ngay thẳng. Tôi chẳng dại về hùa với anh vì dù sao Sơn Nam còn có cả MTDTGPMN ủng hộ, coi như gà nhà, đâu sợ công an chính trị Bắc – kỳ – quốc, của miệt Đàng Ngoài. Còn tôi, thân phận cải tạo được tha về đâu có khác thân phận paria. Intouchable bên Ấn Độ. Hở sườn một chút, là lãnh cái cán búa ngay. Ngay Nguyễn Mộng Giác, vốn người Bình Định kín đáo và thàng hậu (xin dùng đỡ từ của Võ Phiến) tiến thoái thận trong, đôi khi còn biết cả vài đường lăng ba vi bộ nữa, vậy mà cũng đi tù lần thứ hai vì vài lời phát ngôn trât khớp lệch chìa trong một buổi họp văn nghệ ở vùng cư xá Thanh Đa năm 1980 do báo Tia sáng tổ chức. Dĩ nhiên lý do chính thức công an đưa ra không nhắc tới lý do chính. Cũng cần nói thêm ông bạn cố tri này của tôi còn chịu khó đi tù một lần nữa cho đủ quá tam ba bận trước khi vượt thoát được ra nước ngoài. Ngay cả vợ chồng Nhật Tiến anh em ruột thịt ngoài Bắc hơi đông, nhưng nếu không cùng Dương Phục, Vũ Thanh Thủy phóng chạy ra nước ngoài, thì trước sau gì cũng bị bắt mà thôi. Phe giáo điều trong Đảng CSVN đã chủ trương bắt hết, bắt gọn, bắt sạch, bắt không sót một ai trong giới văn học báo chí miền Nam để trấn áp, để diệt cho bằng được. Rút cục ai cũng đi cải tạo hay đi tù ít nhất một lần, mới được coi là “đạt chỉ tiêu”.

Đi từ thì đi. Ai cũng đi thì ta cũng đi. Từ trại mít mùng miền U Minh đến chân núi Hoàng Liên Sơn ngoài Bắc. Nhưng nếu Đảng CS có thể nhốt được bản thân người cầm bút, họ lại thất bại trong việc bẻ gãy ngòi viết, câu thúc tâm hồn con người của văn học. Nhà văn nhà thơ nhà báo đi tù bao giờ cũng đông đảo bạn bè, và ai sao ta vậy, ngày tháng cứ trôi qua, rồi cũng đến lúc được tha về dù là sau 12 năm như Duy Lam, hay chẳng biết bao giờ như Phan Nhật Nam. Nhưng đi lâu hay chóng, không ai làm điều gì đáng chê trách, cứ tà tà một người như mọi người. Nhưng cũng có vài ba người đi một đường sĩ khí đầy trời, khí tiết kiểu sĩ phu Cần Vương hay Đông Kinh Nghĩa Thục, như Duy Lam, Phan Nhật Nam hay Doãn Quốc Sỹ.

Tin tức từ giới truyền thông cộng sản lộ ra ngoài cho biết công an phụ trách hỏi cung đã rất bực dọc với thái độ “ngoan cố” của DQS, nhưng đồng thời cũng than phục thái độ ngay thẳng chính trực của nhà văn này. Khi biết những chuyện đó, cũng như biết tới thái độ của Duy Lam và Phan Nhật Nam, tôi chỉ biết thở dài. Tôi không đồng ý với các nhà văn ấy về thái độ “làm cây thông đứng giữa trời mà reo”, rồi muốn – tới – đâu – thì – tới. Đảng CS đã để cho công an kẹp nát hai mắt cá chân của Duy Lam ở trại cải tạo Phú Khánh. Nếu các con gái không dựa vào nguồn thuốc men tiếp tế của thân nhân nước ngoài, chắc chắn nhà văn này đã chết vì nhiễm trùng nơi vùng núi khô cằn của phần rừng núi miền Trung. Còn Phan Nhật Nam thì bị áp tải từ trại cải tạo về Sài Gòn, đưa ra trước Tòa án Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh lãnh cái án khổ sai chung thân. Nhưng nếu tôi không cho cái thái độ cứ nhất định làm “cây thông” là khôn ngoan – theo tôi, phải là cây tre tốt hơn, nhưng thán phục thì vẫn cứ thán phục. Thời nào, lúc nào cũng cần có vài ba người như thế làm biểu tượng cho sĩ khí truyền thống của dân tộc Việt Nam.

Sau khi được tha về, tôi và Thi hay lui tới nhà Doãn Quốc Sỹ hơn xưa. Vài ba bốn năm cuộc đời không dài gì, nhưng dư đủ cho một bé gái mới ngày nào còn nhảy lò cò vừa hát véo von trước hiên nhà biến thành một thiếu nữ xinh tươi. Đó là trường hợp con gái lớn Doãn Quốc Sỹ. Cháu Ngọc Thanh bây giờ đã thành một thiếu nữ xinh tươi, vươn lên, nở bung ra như một cánh hoa. Chị Doãn Quốc Sỹ ngày càng ít nói với bao nhiêu gánh nặng chồng chất, nên càng tới chơi, Thi và tôi càng thân với cháu Thanh. Chẳng mấy lúc, tôi thấy tôi có thái độ ân cần trìu mến đối với Thanh, y hệt thái độ của Doãn Quốc Sỹ đối với Thi bao nhiêu năm về trước. Hơn nữa, Thanh thông minh, chịu khó đọc nên chú cháu gặp nhau không thiếu điều để nói. Tôi rất thích những lần Thanh lại chơi, không biết những lúc khác có ăn mặc như thế không, nhưng mỗi lần lại nhà tôi chơi trong cư xá Chí Hòa, Thanh ăn mặc y phục Tây Phương. Khi thì áo T – shirt với một quần Jean, khi thì thỏa mái trong mini – robe với túi xách tay rất hippy.

Khi tôi nộp đơn xin từ chức giáo sư Đệ Nhứt cấp ở trường Phú Lâm vì lí do đã xin xuất ngoại để đoàn tụ gia đình. Khẩu phần gạo đã bị cúp ngay lập tức. Không biết làm gì hơn, hai vợ chồng tôi tính mở một quán café tại nhà để sinh nhai. Vốn không có môt đồng, Thi lại đau bệnh, chưa biết ngày mai lấy đâu ra gạo nấu cơm thì cứu tinh xuất hiện ngay ngoài cổng. Anh họ lớn tuổi nhất, cũng là nhà văn Tường Hùng, đã xin phép từ Pháp về thăm nhà. Trong họ tôi, anh nổi tiếng tốt và hào phóng, và cũng rất là văn nghệ nên cũng chẳng giàu. Nhưng khi anh ra đi cũng để lại cho một khoản đủ mua bàn ghế ly tách tối thiểu để bọn tôi có thể mở quán Cây Bông Giấy – quán được gọi như vậy vì bàn ghế bày ngay dưới cành lá um tùm của cây bông giấy cành đan kết như mãng xà trườn trên núi đá. Nghe tin này, dì Lan gửi về cho một coffee – maker mà bà con quê nhà gọi tắt là cái phin điện. Nhờ trợ giúp căn bản này, quán Cây Bông Giấy khởi sắc, giúp bọn tôi sống qua ngày tháng.

Phía gia đình Doãn Quốc Sỹ cũng không khá gì hơn. Một hôm nghe tin cháu Thanh đã mở một chỗ bán rau má xay ở vỉa hè gần Ngã Bảy, hai vợ chồng tôi ghé đến. Thanh vẫn linh hoạt, vui vẻ, pha cho hai ly nước rau má. Dĩ nhiên lần này cô gái chỉ mặc một đồ bộ giản dị cho thích hợp với vai trò cô hàng sinh tố vỉa hè. Thanh kể cho bọn tôi nghe là nàng đã có người yêu – chuyện tất nhiên thôi. Những thiếu nữ xinh xắn và duyên dáng, theo kinh nghiệm của riêng tôi, thường đắt chồng hơn là giai nhân. Thanh cũng kể là DQS bây giờ hay tọa thiền trên trại cải tạo K.1. Tin tức này làm tôi băn khoăn. Thời kỳ tôi ở trại cải tạo Trảng Lớn, tôi đã chứng kiến một sĩ quan ngày nào cũng tọa thiền ngoài sân nắng. Trên danh nghĩa là anh ta đang tu Phật đấy. Nhưng nhìn thân hình trần trụi bóng nhầy mồ hôi, dù mắt nhắm nghiền, nhưng các bắp thịt cứ nổi gồng lên, tôi có cảm tưởng như anh đang đi một đường vận khí để đối phó tới nơi tới chốn với cán bộ. Không hiểu sao tôi e ngại DQS cũng đang tọa thiền như thế. Và như thế thì dám ở lại quét trại cải tạo đến lúc tuổi già xế bóng mất. Tôi dặn Thanh là chuyến đi thăm nuôi sắp tới, hãy nói với bố là thiền không phải ở tọa mà là ở trong lòng. Dĩ nhiên anh không nghe tôi rồi, như những gì xảy ra sau này sẽ chứng tỏ.

Một hôm ghé thăm phía nhà DQS, sau khi thưởng thức một lối cắm hoa mới trên bàn – gia đình này, dù bao nhiêu năm khó khăn, cũng giữ được truyền thống bao giờ cũng có một bình hoa cắm theo ảnh hưởng của Nhật Bản – tôi được cô cháu gái tâm sự rằng sắp theo chồng chưa cưới làm một chuyến vượt biên. Tôi không ngạc nhiên về chuyện đó vì hầu hết mọi gia đình miền Nam đều rán hết sức đầu tư số vốn cuối cùng, và những thùng quà thân nhân nước ngoài gởi về, để gửi cho được một đứa con ra hải ngoại. Đứa con này có nhiệm vụ mở đường, và nhất là gửi tiền, quà về cứu nguy toàn thể gia đình. Tôi chúc Thanh thượng lộ bình an. Vợ chồng tôi theo dõi kết quả, và biết chuyến đi xuôn sẻ, tốt đẹp, Thanh đã cũng người chồng chưa cưới lập nghiệp bên xứ Úc tít mù Nam bán cầu. Dĩ nhiên đôi trẻ lấy nhau thôi, và cô cháu Thanh đã sinh con với tốc độ khá nhanh, một đứa rồi hai đứa, đúng như lời cụ xưa đã nói: Những người thắt đáy lưng ong, Vừa khéo chiều chồng vừa khéo nuôi con. Và dĩ nhiên coi hình gởi về, cô Thanh mảnh mai đã biến thành một thiếu phụ trẻ phát triển đầy đặn hơn xưa nhiều.

Doãn Quốc Sỹ được tha về khá sớm. Sớm đây là so với các bạn vẫn bị bắt cùng thời kỳ mà thôi, chứ khó có thể bảo gần 6 năm cải tạo là ít ỏi được. Vợ chồng tôi đến thăm anh ở đường Thành Thái, vẫn căn nhà nhỏ khiên tốn tít trong hẻm. Hai đứa trao đổi ít kinh nghiệm trong cõi “quần đảo Goulag”, nhắc tới vài người bạn chung. Có hai người được nhắc tới với đôi chút ngắn ngủi là Nguyễn Sĩ Tế và Thế Viên. Trong các nhà văn của nhóm Sáng Tạo, Nguyễn Sĩ Tế là người hiền lành, viết cũng hiền lành, vậy mà Đảng lại chụp cho anh những cái tội nặng nhất. Tôi có thể khẳng định được tính hiền lành của anh vì khi còn nhỏ, tôi đã là học trò môn Văn của anh khi học lớp 8 Chu Văn An Hà Nội. Anh hiền đến độ học trò học trò trong giờ anh ai muốn nghe thì nghe, ai muốn nói chuyện cứ việc nói. Chẳng bù với Vũ Khắc Khoan (tôi học văn ông lớp 10) thì đố có học trò nào dám giỡn mặt. Người thứ hai được nhắc đến là nhà thơ Thế Viên. Khi tôi bắt đầu văn nghiệp thì anh ngưng sáng tác, chẳng hiểu tại sao vì anh lớn tuổi hơn, lại ít thân với tôi. Anh bị bắt chỉ vì hôm công an xông vào nhà bắt Doãn Quốc Sỹ, anh đang ngồi uống cà phê cùng chủ nhà. Doãn Quốc Sỹ kể Thế Viên cũng bị giam ở K.1, cùng phòng gian và vẫn vui vẻ, không hề oán hận gì về chuyện bị bắt oan ức như thế.

Trong lúc hàn huyên, khi bàn về chủ nghĩa Mác – Lênin và các chính sách, Doãn Quốc Sỹ có nói một điều làm tôi chú ý: “Những người cộng sản đã vận dụng tận cùng chủ nghĩa và đẩy mọi lý luận đến ranh giới cuối cùng. Sau đó chẳng còn là gì hết…” Sau đó một thời gian, Doãn Quốc Sỹ đến thăm quán Cây Bông Giấy của vợ chồng tôi. Anh chọn bàn ngoài cùng sát lộ, nên khi tôi tiến ra ngoài đón bạn, ánh nắng buổi sáng chiếu sáng toàn thể nửa trên thân hình, làm khuôn mặt anh hiện ra rõ rệt trong khoảnh khắc. Bây giờ mỗi khi nhớ lại anh, tôi vẫn còn nhớ rõ khuôn mặt dưới nắng này hơn mọi hình ảnh khác. Sau khi cùng cạn ly cà phê, bằng những lời lẽ thận trọng để những thực khách chung quanh có nghe cũng không hiểu được, Doãn Quốc Sỹ và tôi tôi đồng ý rằng cả hai đứa đều là con vật đen của chế độ, luôn luôn bị canh để đề phòng mọi kết hợp. Sự thận trọng này có thể là khó hiểu đối với những người Việt di tản 75 và những người ngoại quốc khác, còn đối với những người đã đi tù, đi cải tạo hay đã sống nhiều năm với chế độ cộng sản, thì biện pháp này chỉ là một sự phòng thủ thụ động tối thiểu. Nếu có đấu tranh, chống đối thực sự rồi thất bại mà đi tù, thì cũng được đi. Chúng tôi không hề muốn chỉ vì một báo cáo xuyên tạc của một công an hạng bét, chỉ vì dăm câu nói sơ ý trong lúc ngà ngà hơi men, mà đi tù chuyến nữa. Nhất là một trong các chiến thuật sở trường để củng cố nền chuyên chính của Đảng mà công an chính trị hay dùng là tạo ra Phục Quốc giả, Kháng Chiến giả. Họ tung ra một nhóm cò mồi đóng vai chống đối, ai ghét Đảng sẽ sáp lại gần như ruồi thấy mật… Khi nào thấy đủ một mẻ lưới thì công an tóm gọn trong một đêm, cho đi cải tạo từ năm đến bảy năm. Đảng CSVN dùng thủ đoạn này khá nhiều nên bà con cũng biết. Đến độ một câu chuyện do một sĩ quan cảnh sát cải tạo kể đã được biến thành một giai thoại khá phổ biến trong giới sĩ quan công chức chế độ cũ.

Tại ngã ba Nguyễn Thiện Thuật và Phan Đình Phùng, một sĩ quan học tập cải tạo về đang ngồi uống cà phê thì một màn kịch diễn ra. Hồi 1: Truyền đơn Phục Quốc tung ra như bươm bướm, sĩ quan cải tạo ngồi một chỗ, tiếp tục uống cà phê. Hồi 2: bà con túa ra nhặt truyền đơn, sĩ quan cải tạo vẫn tiếp tục uống cà phê. Hồi 3: Ông già Tàu bán bánh mỳ nhặt hai tờ truyền đơn, giấu dưới xấp giấy gói một tờ, đưa tờ kia cho cải tạo, bảo: “Chú đọc đi, của Phục Quốc đấy”. Cải tạo lắc đầu, tiếp tục uống cà phê. Hồi 4: Một hiệu lệnh được ban ra, công an đủ loại mai phục từ lâu chung quanh túa ra bắt những người đã nhặt truyền đơn. Một công an chĩa súng vào ông bán bánh mỳ, quát: “Đưa tờ truyền đơn giấu diếm ra đây!”. Ông già hết cãi, bị còng tay liền. Hồi 5: Một lệnh mới, các công an áp tải những người phạm tội nhặt truyền đơn, đi ngay lập tức. Ngã ba trở lại yên tĩnh và sĩ quan cải tạo về vẫn tiếp tục ngồi uống cà phê.

Dù không khí ngột ngạt như thế, DQS và tôi vẫn gặp nhau ít nhất hai lần trong Tết Nguyên Đán và lễ Vu Lan tháng bảy ở một phần đất khá trung lập là chùa Giác Minh. Một phần vì sư trụ trì Thích Đức Nhuận đã từ lâu là bạn bè khá thân – tương quan giữa thầy và tôi giống như tương quan giữa nho sĩ và thiền sư thời trước – một phần chùa này từ lâu đã được coi là chùa của gia đình cũng như dòng họ. Mộ Nhất Linh, cũng như mộ của bà Hoàng Đạo, Thạch Lam và nhiều người thân cũng đều để ở nghĩa trang Giác Minh thuộc chùa này. Những lần gặp gỡ ấy rất thỏa mái, cả hai đứa tôi đều mang theo vài ba đứa con để chúng cùng khua đũa ăn cơm chùa (hiểu theo nghĩa đen nghĩa bóng đều đúng) một bữa. Nhưng rồi sóng gió lại nổi lên cho văn giới miền Nam một lần nữa. Vụ án Hồ Con Cua bỗng dưng bùng nổ.

Vụ án này phát sinh do hai nguyên nhân. Một nguyên nhân từ văn giới, một nguyên nhân khác do chính sách củng cố chuyên chính vô sản kiểu Stalin/ Mao của Đảng CSVN. Nguyên nhân phía nhà văn: Một khoảng thời gian trước, Tổng thư ký của Bút Văn Việt Nam hải ngoại là Trần Tam Tiệp có nhắn về là Hội có quyên góp được một ngân khoản của bà con nước ngoài, có thể dùng khoản này để giúp các nhà văn nào đang đói rách ở quê nhà mỗi người một chút. Sau khi được một bạn văn cho địa chỉ, tôi viết thư cho Trần Tam Tiệp xin được giúp đỡ. Trước 75, Tiệp và tôi chưa gặp mặt nhau nhưng khá biết nhau. Thời kỳ nên Không Quân cho ra đời tập san Lý Tưởng, Trần Tam Tiệp có phụ trách tòa soạn và chính Cung Trầm Tưởng đã đến mời tôi hợp tác. Tôi chỉ gửi đăng có một bài và được trả nhuận bút khá cao… Trần Tam Tiệp trả lời vui vẻ, nhận lại bạn bè và dĩ nhiên tôi bắt đầu nhận được những gói thuốc nhỏ, khoảng chừng 2 lbs. Ngoài tôi, khoảng 20 nhà văn nhà thơ khác cũng được tương trợ như vậy, trung bình mỗi người 2 gói. Riêng tôi, vì tôi và Tiệp trở thành bạn bè qua thư từ trao đổi nên về sau, khi ngân khoản của Hội đã cạn, anh đã lấy tiền riêng gởi cho tôi hai lần nữa và hai lần này là những gói nặng ký hơn.

Chuyện Văn Bút hải ngoại tương trợ văn hữu quê nhà này, không một ai nghĩ rằng sau này sẽ bị coi như tội phản quốc và gián điệp cho ngoại bang cả. Bởi thế không ai che giấu gì nội vụ. Phía công an cộng sản dĩ nhiên phải biết từ lâu vì gia đình nào muốn lãnh quà và tiền của thân nhân nước ngoài, đều phải xin chính quyền hai cuốn sổ lãnh tiền, lãnh quà, trong đó thường khai rõ những người ở nước ngoài thường gởi cho mình. Chỉ nhận tiền gởi chui, gửi đen mới bị coi là phạm pháp thôi. Nhưng Đảng lúc đó lại đặt vấn đề khác hẳn. Và thời gian này, các sĩ quan và công chức chế độ cũ được tha về khá đông đảo, trong đó có nhiều nhà văn nhà thơ. Thanh Tâm Tuyền, Duyên Anh, Thế Viên, Dương Hùng Cường, Duy Trác và nhiều người khác nữa. Đó là một mối lo cho Đảng. Mặt khác, một số sĩ quan được tha về đông đảo lại tạo một mối lo to lớn hơn. Mặc dù mọi biện pháp khắc khe nhằm triệt hạ uy tín cũng như bao vây kinh tế đưa thành phần này xuống đất đen của chế độ, Đảng CSVN vẫn không thành công. Mà hậu quả còn ngược lại. Đảng càng gây khó khăn cho các cái tạo trở về, dân càng thương. Trong mấy năm đầu, dân còn oán trách các sĩ quan VNCH về tội đánh nhau quá dở, để sập tiệm chế độ, để cộng sản tràn vào làm khổ dân. Nhưng với thời gian, chế độ CS càng tệ hại, cán bộ càng tham nhũng thì thì dân lại càng thương các sĩ quan công chức cũ của mình. Rút cục, lúc xảy ra vụ án Hồ Con Cua, thì cải tạo trở về được bà con tiếp đón niềm nở. Đến độ một sĩ quan được tha tít mù ngoài Quy Nhơn, chỉ cần xưng mình là sĩ quan cải tạo được tha về, thì được bà con nuôi ăn, xe đò chở không lấy tiền vé, cho tới khi về tận cửa nhà – dù nhà có ở tít mù tận Long Xuyên. Cải tạo trở về sống trong dân như cá sống trong nước, được dân thương yêu và che chở, trong khi cán bộ đảng viên ngày càng trở thành giống các quan lại tham ô thời Pháp thuộc, đi đến đâu dân cũng ghét.

Trung ương Đảng rất sợ các nhà văn sẽ kết hợp với giới sĩ quan cải tạo về, mặc dù sự quản chế những người này rất kỹ, Đảng vẫn lâu lâu ngụy tạo ra các vụ án phản động tiêu biểu để dằn mặt mọi thành phần chống đối. Dĩ nhiên chẳng cải tạo nào muốn biến thành con dê chịu tội trong loại vụ án ấy. Họ thủ rất kỹ. Thành thử công an phải vơ bèo gạt tép để tạo ra những vụ án dằn mặt, thí dụ như một vụ xử ở Sài Gòn năm 1985. Theo bản án đăng tải trên tạp chí, một hạ sĩ nhất bị truy tố về tội làm Chủ tịch phong trào Phục Quốc với phó chủ tịch là một trung tá mới được tha về. Tin ngoài hành lang cho biết chẳng qua ông hạ sĩ này vốn là đệ tử cũ của ông trung tá. Hạ sĩ thì chế độ không chấp, dễ kiếm sống nên ông này cũng kiếm ra tiền. Gặp ông thầy cũ mới được tha về đói rách, bèn kéo đi nhậu một bữa với bạn bè. Rượu say thì coi trời cũng bằng vung, nữa là Đảng! Ông hạ sĩ tự phong mình là Chủ tịch phong trào Phục Quốc, phong ông trung tá là Phó chủ tịch. Thế là thầy trò cứ ngất ngưởng mà soạn ra cương lĩnh và thông điệp. Mặc dù ông hạ sĩ khóc ròng trước tòa, khai vì quá chén nên làm vậy thôi, Tòa vẫn xử tử hình. Còn ông trung tá lãnh 15 năm tù. Tuổi đã gần 60, lãnh án 15 năm coi như không thấy đường về.

Đối với các nhà văn thì không thể đạo diễn thô sơ như vậy được. Đảng dư biết vô cớ bắt nhốt nhà văn sẽ gặp phản ứng bất lợi trong nước cũng như ngoài nước. Một số sĩ quan cao cấp của bộ Nội Vụ liền đưa ra ý kiến xài lại bài bản Vụ án Hồ Con Cua 1976 (vụ án ngụy tạo này đã đưa hầu hết các người cầm bút và trí thức khoa bảng miền Nam vào tù). Dĩ nhiên lần này đạo diễn công phu hơn. Trần Tam Tiệp được tấn phong làm một nhân vật cấp cao của CIA, được cấp cho những ngân khoản khổng lồ để mua chuộc các nhà văn miền Nam viết bài chống cộng đăng ở nước ngoài. Những gói thuốc gởi về chính là tiền nhuận bút, là tiền mua chuộc. Để tạo thêm về xác thực, công an đưa ra nhân vật Nguyễn Thị Nhạn, nhân viên bưu điện Sài Gòn, kẻ được coi là tay sai của CIA Trần Tam Tiệp ở Việt Nam. Ở đây cần nói thêm là các nhân vật như Nguyễn Thị Nhạn đã có hơi nhiều và từ lâu. Lý do tại chương trình ODP. Muốn xin đoàn tụ với thân nhân trong nước, thân nhân hải ngoại phải nộp giấy từ chứng minh quan hệ ruột thịt họ hàng, và với INS của Hoa Kỳ, thì đòi hỏi rất kỹ, đòi đến cả hình 4×6 của những người được bảo lãnh để đề phòng sự đánh tráo người (cũng đã từng xảy ra). Thân nhân ở Việt Nam phải sao gởi khai sinh, gía thú, sổ gia đình cũ,… một hồ sơ khá dày nếu gia đình đông người. Nhưng khi gửi qua bưu điện thì mười hồ sơ này bị công an bưu điện vứt vào sọt rác hết chín. Bà con phải xoay sở gửi bằng những cách khác (thí dụ như gia đình người viết bài này đã phải gởi bất cứ giấy tờ gì, hình ảnh nào của gia đình mình ít nhất là 3 lần, gửi thẳng tới Mỹ, gửi qua Pháp, gửi qua Đức,… để may ra có một lần tới tay người nhận). Và cách hay nhất vẫn là chi tiền cho nhân viên bưu điện để những người này dùng thủ thuật chia chác sao cho các thư dày cộp giấy tờ đó khỏi bị vứt vào sọt rác. Nguyễn Thị Nhạn chỉ là một cô gái trẻ mới được đi làm bưu điện chưa lâu, nhưng thuộc loại nhận tiền bà con để miễn vứt thư vào thùng rác này. Có vậy thôi, nhưng bây giờ do nhu cầu đạo diễn, Nguyễn Thị Nhạn bị bắt và được gán cho một vai trò tối ư quan trọng trong hệ thống “gián điệp quốc tế” này (Trần Tam Tiệp ở Pháp).

Công an căng một màn lưới tỉ mỉ và rất kiên nhẫn theo dõi để lập một danh sách những người cần phải bắt. Dĩ nhiên những nhà văn thơ miền Nam không đề phòng gì cả. Ngay cả tôi và Doãn Quốc Sỹ cũng vậy. Cả hai đứa đều đi cải tạo vài ba niên trở lên cả, biết khá rõ những gì cộng sản có thể làm được, nhưng không thể nghĩ nổi là Đảng CSVN đã thoái hóa suy sụp yếu đuối đến độ lợi dụng đến cả việc tương trợ giữa bạn bè thân hữu lúc đói thiếu ăn, ốm thiếu thuốc men để tạo dựng một vụ án chính trị như vậy. Trước 1980, Đảng CSVN “hùng” hơn, có tư cách hơn nhiều. Theo tôi được biết, việc Doãn Quốc Sỹ, (đã được cấp giấy xuất cảnh cùng vợ đi Úc đoàn tụ gia đình với cháu Thanh), được gọi đi phỏng vấn và khám sức khỏe, đã bật đèn xanh cho vụ án mà bà con hay gọi là vụ án Hồ Con Cua. Ngành công an đã hao tổn công phu cỡ hai năm rồi, nếu để Doãn Quốc Sỹ đi thoát, thì uổng công quá. Phần tôi, không hề biết đèn xanh đã bật, nên khi nghe tin anh chị Doãn Quốc Sỹ đi khám sức khỏe để ra đi, đã rủ Thi đến thăm để liệu đường giã từ nhau. Bọn tôi đến vào một buổi chiều, căn nhà nhỏ trong hẻm Thành Thái đông văn giới. Đủ cả Thanh Tâm Tuyền, Dương Hùng Cường, Thế Viên, và một số người nữa. Tôi hỏi thăm Thế Viên về vụ bị nhốt trên sáu năm chỉ vì đã đến đây uống một ly cà phê với chủ nhà, thì anh cười rất hào sảng trả lời anh chỉ tiếc một điều là chưa được uống ly cà phê cháu Thanh pha mang ra. Phin chưa chảy hết thì công an đã ập vào. Thế Viên buông một câu: “Giá được uống cạn ly cà phê đó rồi mới bị còng thì cuộc đời còn không gì để hối tiếc!”. Tất cả những người có mặt đều cười vui vẻ vì câu nói đó… Khi tiếng cười đã dịu xuống, con trai lớn của Doãn Quốc Sỹ buông ra một câu nhận xét: “Hôm nay các chú tới đông vui quá! Chẳng khác gì họp Bút Việt…”

Thi vốn là người có một trực giác tinh tế. Nhiều lần nhờ thứ trực giác này, nàng đã gỡ tôi ra khỏi những hoàn cảnh khó khăn mà lý trí của tôi không thể tính ra được. Nàng hích tôi: “Về lẹ đi anh. Em thấy bất an”. Bọn tôi cáo biệt bạn bè, bắt tay vui vẻ từng người một. Dương Hùng Cường tiễn bọn tôi ra cửa, nói nhỏ: “Tôi đang lo lắm. Nói riêng với anh chị thôi là tôi sợ phút chót họ không cho cụ Sỹ lên máy bay đâu”. Tôi không hỏi thêm tại sao, chỉ bắt tay từ giã. Đó là lần cuối cùng tôi gặp những người bạn ấy. Hai đứa dắt xe đi bộ ra ngoài hẻm thì gặp anh chị Doãn Quốc Sỹ đi khám bác sĩ trở về. Anh chị cho biết thủ tục đã xong, mặc dù phải chụp tới lui hai lần. Anh hẹn tôi chiều hôm sau trở lại nói chuyện nhiều. Tôi y hẹn. Nhà anh khá đông người thuộc lớp trẻ, hoa lá tưng bừng và hai cậu đang dượt lại dương cầm và Tây Ban cầm ồn không thể chịu nỗi. Doãn Quốc Sỹ bèn rủ tôi đi uống cà phê. Hai đứa đi không xa, ngồi ngay quán vỉa hè đường Thành Thái. Buổi chiều đã tắt nắng, con lộ trước mặt cũng thưa xe. Hai đứa bàn về tương lai và Doãn Quốc Sỹ bày tỏ một sự hăng hái như thời thanh niên, làm tôi hơi khựng lại. Tôi nhẹ nhàng góp ý kiến là khi mới tới Úc, thế nào báo chí cũng phỏng vấn, đề nghị anh nên dè dặt trong những lời tuyên bố để khỏi kẹt cho anh em còn lại. Tôi không tiện nói với anh là trong túi tôi cũng đã có một giấy xuất cảnh đi Mỹ – từ những năm tháng dài trên rừng trước đây, tôi đã học được nhiều điều để tồn tại trong chế độ cộng sản, trong đó điều quan trọng nhất là kín đáo về mình. Doãn Quốc Sỹ ngẫm nghĩ một chút rồi trả lời: “ Anh nói đúng. Vả lại tôi cũng phải lo cho các cháu còn ở lại.” (cháu Thanh chỉ đủ điều kiện bảo lãnh cho cha mẹ già thôi)…

Hai đứa tiếp tục ngồi nói chuyện lặt vặt khác nữa, trong thân hữu và thỏa mái vô cùng. Chơi với bạn già, bạn cố tri có cái thú như thế. Tôi chỉ đứng dậy từ giã khi phố đã lên đèn. Hai đứa đồng ý đây là lần gặp nhau lần chót trước khi Doãn Quốc Sỹ lên máy bay. Tôi rất ngại đưa tiễn không phải vì lúc tiễn đưa, mà vì lúc máy bay cất cánh rồi, khi mình trở về, mới thực là ngao ngán – tôi đã kinh nghiệm một lần kiểu tiễn đưa này nên tự hứa chẳng bao giờ tiễn ai ra nước ngoài thế nữa. Tôi bắt tay anh thật thân hữu và nhẹ nhàng như bao lần rồi dắt xe xuống lòng đường. Khi tôi châm điếu thuốc lá cuối cùng Doãn Quốc Sỹ mua cho, thì anh đã xoay người bắt đầu đi vào ngõ hẻm.

Ngay đêm đó vụ án Hồ Con Cua nổ bùng. Bởi thế đó là lần cuối cùng tôi gặp Doãn Quốc Sỹ. Những gì diễn ra sau đó thật gay cấn và toát mồ hôi lạnh. Và vào những lúc khủng khiếp nhất, tự do cuối cùng của tôi mong manh như sợi tóc, tôi vẫn hay mỉm cười nói với Thi: “Dù thế nào chăng nữa anh cũng sẽ hơn được anh Thế Viên ở điểm anh đã được uống cạn ly cà phê của Doãn Quốc Sỹ!”

Tháng 6.88

Ghi chú:

“Thắt đáy lưng ong” là một cụm từ để miêu tả dáng người phụ nữ có ba vòng hoàn hảo, với vòng 1 và vòng 3 đầy đặn, còn vòng 2 thì rất nhỏ gọn và thon thả. Đây được coi là một chuẩn mực vẻ đẹp nữ tính, quyến rũ và hấp dẫn trong văn hóa dân gian và các chuẩn mực thẩm mỹ xưa, đồng thời cũng gắn liền với các câu ca dao về sự đảm đang. 

Hoàng Khởi Phong

 Văn Việt

“Ngã kim nhật tại tọa chi địa

Cổ chi nhân tằng tiên ngã tọa chi“

Nguyễn Công Trứ

1- Với tôi nhà văn Doãn Quốc Sỹ là bậc trưởng thượng. Khi tôi ra đời, ông đã bước vào tuổi hai mươi, đã hăm hở lên đường cứu nước. Bởi vì năm 1943, dân tộc Việt chúng ta có tới hai cái ách ngoại bang tròng vào cổ. Trước tiên là người Pháp, đã đặt nền bảo hộ hơn nửa thế kỷ đầy máu. Kế đó Đệ Nhị Thế Chiến đã mang Quân Đội Nhật vào trú đóng trên đất nước chúng ta, rêu rao chiêu bài Đại Đông Á. Nhưng mà người Nhật cũng không khác gì Pháp, cái họ mang tới không phải nền độc lập, sự thịnh vượng, mà chỉ thêm vào những dòng máu khác. Đó là chưa kể tới những cái ách, của chính người Việt choàng lên cổ lẫn nhau. Nên vì đó bất cứ một thanh niên nào nhiều nhiệt huyết, thao thức tới vận mệnh tổ quốc, đều không sớm thì muộn cũng sẽ hăm hở lên đường như Doãn Quốc Sỹ.

Nên tôi không lấy làm lạ, nếu như nhà văn Doãn Quốc Sỹ đã có một thời gian bôn ba trong vùng kháng chiến. Khi người ta còn trẻ và lòng đầy lý tưởng, ngay cả việc hy sinh tính mạng cũng là một điều nhỏ, thì sá gì những chặng đường rừng, những ngọn đồi cao, những con sông rộng. Khi người ta còn trẻ và tràn đầy những giấc mộng lớn, thì sá kể gì bụng đói, trên thân người một manh áo mỏng, một chiếc quần vải thô. Bởi vì người ta đem thân ra đi, để sống muôn đời. Mưa và nắng gió đường xa chỉ có thể làm cho lý tưởng vững chắc hơn, chứ không bao giờ làm cho nhụt đi những tin tưởng mãnh liệt vào tương lai của tổ quốc. Chọn lựa vào đời đầu tiên của nhà văn Doãn Quốc Sỹ, là tham gia vào bất cứ một tổ chức nào, đi trên bất cứ con đường nào, miễn sao cứu được tổ quốc ra khỏi cảnh khốn cùng. Ông đã đem tuổi thanh xuân của ông, cống hiến cho cuộc chiến đấu một mất, một còn của tổ quốc, như bất cứ một người tuổi trẻ nào, ý thức được bổn phận của một công dân trong một xứ sở bị trị. Trước Doãn Quốc Sỹ nhiều thế hệ, những người thanh niên đã ra đi. Sau Doãn Quốc Sỹ sẽ còn nhiều thế hệ nữa tiếp tục lên đường.

Thế nhưng chỉ vài năm sau, Doãn Quốc Sỹ đã mơ hồ nhìn thấy con đường ông chọn, rồi ra sẽ không đưa tổ quốc tới được một tương lai tươi sáng hơn, nếu không muốn nói là tăm tối hơn, tàn bạo hơn so với sự cai trị của người ngoại chủng. Chính vì đó mà ông đã trở về thành, yên tâm đến trường, hoàn tất việc học mà ông đã bỏ dở. Ông đã phải bỏ lại đằng sau, cuộc chiến đấu ông đã chọn lựa, để rồi năm 1954, ông đã dắt díu gia đình vào Nam, chiêm nghiệm lại sự thất bại của thế hệ ông trước những đòi hỏi của lịch sử. Chính vì đã vào thành, bỏ dở lý tưởng ông đã chọn trong lúc tuổi thanh xuân, ông đã phải tìm con đường khác, để hoàn thành giấc mộng cũ. Đó là một trong những lý do khiến ông trở thành nhà văn sau này. Bởi vì văn chương chính là một sức mạnh tiềm ẩn, người ta không thể nhìn thấy, không thể cân đo, đong đếm được sức mạnh của văn chương. Nhưng người ta cảm nhận được sức mạnh của văn chương, chữ nghĩa.

2- Nhiều năm sau tôi bắt đầu thích đọc sách. Biết thế nào là những cuốn sách hay, và những cuốn sách biết hay không biết phân biệt thế nào là văn chương và thế nào là những chuyện hoang đường tưởng tượng. Tôi đã đọc Doãn Quốc Sỹ và mơ hồ nhận biết: Một tác phẩm lớn mở lối tới tương lai, khác với một cuốn tiểu thuyết hay, phục vụ cho thị hiếu bình thường của người đọc. Một tác phẩm kích thước, có thể thay đổi số phận nhiều con người, thường khi là một cuốn sách bán không chạy.

Khi nhận biết được những điều này, tôi bước chân vào tuổi hai mươi. Tuổi của Doãn Quốc Sỹ khi ra đi tham gia trận chiến của ông. Thế hệ tôi lớn lên có một trận chiến khác. Nhưng rồi trận chiến nào cũng giống trận chiến nào. Cũng súng đạn ngoại bang, cũng máu xương dân Việt. Có khác chăng giữa hai trận chiến là diện mạo quân thù. Khi Doãn Quốc Sỹ chong mũi súng về phía đằng trước, thì trước mặt ông là những người thực dân Pháp da trắng, cùng những người lính đánh thuê da mầu. Phía trước mũi súng của tôi là những người đồng chủng, tệ hơn nữa có thể là những anh em con chú, con bác đã không di cư vào Nam như gia đình tôi. Nói một cách khác, thế hệ chúng tôi tiếp tục trận chiến bỏ dở của thế hệ Doãn Quốc Sỹ. Riêng Doãn Quốc Sỹ, ông đã chọn trận chiến của riêng ông, là gióng lên những thất bại của thế hệ ông, nhằm cảnh giác thế hệ chúng tôi trong thế trận mới.

Nhà văn Doãn Quốc Sỹ đến với tôi có một vị trí đặc biệt. Trước tiên do những thất bại của ông và của thế hệ ông, những thất bại vì không thể nhắm mắt đồng lõa với sự tàn bạo của con người, dành cho con người. Ông đã bỏ lại đàng sau, cái hàng ngũ đã reo rắc kinh hoàng, tang tóc cho một nửa nước phương Bắc. Ngay khi đặt chân xuống miền Nam, ông ngồi xuống bàn viết, và thế hệ chúng tôi nhận được bức thông điệp đầu tiên của ông. Trong tư cách một nhà văn, ông cổ súy cho: “Lòng nhân ái”.

Để chống lại sự tàn bạo đến phi nhân của kẻ địch, võ khí mà nhà văn sử dụng chính là lòng thương yêu. Năm mười tám tuổi, khi đọc “Dòng sông định mệnh”, “Chiếc chiếu hoa cạp điều” của ông, tôi bắt được những ý nghĩ trong lành trong từng trang sách.

Nói một cách khác trong đời chiến đấu khá ngắn ngủi của ông, ngay khi phát giác những người sát cánh bên cạnh mình, là những con người bạo tàn với đồng loại, với ngay cả đồng bào của chính mình. Khi phát giác ra điều này, nhà văn phải lập tức quay lưng lại với quyền lực, không những quay lưng lại mà còn phải lớn tiếng tố cáo, chống lại những bạo lực này, bằng cách ghi lại những ao ước của mọi người, thể hiện những ao ước này bằng lòng thương yêu, nơi mọi nhân vật trong tác phẩm của mình. Tính nhân bản luôn là nét chính, trong các tác phẩm đầu tiên của nhà văn Doãn Quốc Sỹ.

Năm 1963, tôi hai mươi tuổi, nằm trong quân trường Thủ Đức. Tôi đọc cuốn đầu của bộ trường thiên tiểu thuyết bốn cuốn “Khu rừng lau”, của nhà văn Doãn Quốc Sỹ. Bên ngoài hàng rào quân trường, xã hội miền Nam đang trải qua những cơn bão tố chính trị. Thời đó ông chỉ mới hoàn tất cuốn đầu: “Ba sinh hương lửa”, 1962, để rồi những năm sau, trôi nổi trong đời quân ngũ, lúc nào tôi cũng quan tâm đến các phần còn lại của bộ trường thiên tiểu thuyết này: “Người đàn bà bên kia vĩ tuyến”, 1964, “Tình yêu thánh hóa”, 1965 và “Đàm thoại độc thoại”, 1966.

Cách ông đặt tên cho toàn bộ trường thiên, cũng như từng phần cho thấy trong tác phẩm này, nhà văn Doãn Quốc Sỹ đã bầy trước mặt ông quá nhiều vấn đề, quá nhiều mong ước. Éo le thay giải quyết các vấn đề này, cũng như làm đầy những ước mơ này, không nằm trong tay các nhà văn. Đau lòng hơn thế, suốt trong hơn hai thế kỷ cận đại, chưa bao giờ số phần của dân tộc Việt Nam, nằm trong tay dân tộc Việt Nam. Trong bộ trường thiên này, người đọc nhận thấy những biến đổi của chính trị, xã hội bên ngoài, khiến cho Doãn Quốc Sỹ nhìn lại chỗ đứng của ông. Ông đã chọn lầm vị trí khi rời nhà ra đi, tham gia kháng chiến. Chẳng lẽ ông lại lầm một lần nữa?

Một đàng là những bạo tàn đến từ phương Bắc, một đàng là những ung thối của miền Nam. Nhà văn đứng giữa cô đơn biết dường nào. Doãn Quốc Sỹ đã ký thác tâm trạng băn khoăn của chính ông, đan những suy nghĩ dầy dặc của ông, vào hành động của các nhân vật trong bộ trường thiên này. Ông vẫn giữ được trọn vẹn lòng nhân ái cũ, nhưng chen vào đó là những phút bâng khuâng, những câu hỏi về ngày mai. Giọng văn tha thiết với người, với đời còn đó, nhưng niềm tin bạt núi vào tương lai quả có sứt mẻ khá nhiều. Trong cung cách một nhà giáo, đào tạo những nhà giáo khác của ngành Sư Phạm, may thay ông còn được một ngõ thoát khác: Ông đã trực tiếp chuyển những chân thành nơi ông, sang những người học trò của ông nơi ghế nhà trường, ủy thác cho những nhà giáo tương lai việc trao truyền lại “thông điệp nhân ái”, mà ông đã dùng những tác phẩm văn chương của ông như một phương tiện để truyền đạt.

3- Năm 1975 ập tới, thế hệ của tôi mang về cho tổ quốc một kết quả tương tự như thế hệ Doãn Quốc Sỹ. Thế hệ của ông tuy thất bại, dẫu sao nữa vẫn còn giữ được cho chúng tôi một khoảnh đất tự do, một chút vốn liếng cuối cùng. Thế mà thế hệ chúng tôi nỡ lòng nào đánh mất cái vốn liếng cuối cùng này, để đến nỗi toàn bộ xứ sở chìm trong tù ngục. Tháng Tư năm 75, khi những người Cộng Sản ngoài Bắc tràn vô chiếm lãnh Sài Gòn, Doãn Quốc Sỹ đã không may mắn như năm 54. Ông ở lại và nhận lấy hậu quả nơi những dòng chữ chuyên chở lòng thương yêu của ông. Ông bị Cộng Sản giam giữ cùng với nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà báo của miền Nam. Nhiều người đã nằm xuống trong hàng rào, nhiều người được phóng thích, nhưng khi ra khỏi cổng nhà giam, chỉ còn là một thân xác bất động, thân nhân chỉ còn một thời gian rất ngắn kịp chạy ma chay. Tha về để trại giam tiết kiệm được một xuất cơm mỗi ngày, vài viên thuốc hết hạn, và một vài miếng ván đóng quan tài.

Cũng như bao người khác, thoạt mới bị giam giữ Doãn Quốc Sỹ bị bao trùm bởi sự sợ hãi. Nhưng nhờ đã có kinh nghiệm với người Cộng Sản trước kia, và nhờ ý chí mạnh ông đã qua khỏi được giai đoạn kinh hoàng khi mới bị bắt giam. Ông tiết kiệm từng hơi thở, gìn giữ mỗi cử chỉ, cốt để cho những người quản giáo không có cơ hội xúc phạm tới nhân phẩm của ông. Ông hít sâu vào lồng ngực, thở ra chậm chạp, như thở của một tu sĩ trong cơn tọa thiền. Vả lại nhà văn là những người có khả năng phân thân, có thể nhẩy lùi lại quá khứ, sống cuộc đời trăm năm trước, hay phóng mình tới xã hội của trăm năm sau, do đó thân tuy bị giam trong ngục tối, nhưng hồn thì ở cuối chân trời. Tuy bị bóng tối bao phủ, nhưng trong mắt nhìn của nhà văn, ông bắt gặp những mầu sắc tươi đẹp của ngày mai.

Doãn Quốc Sỹ là một trong những nhà văn của miền Nam được “chiếu cố” kỹ nhất. Nếu như trước kia ông không về thành, với khả năng của ông, có thể ông đã là một trong những người di rao giảng chiến thắng. Nhưng hơn hai chục năm trước, ông đã chọn vị trí cho riêng ông, ông đã đứng trong hàng ngũ của kẻ hôm nay chiến bại, nên vì thế mà những tác phẩm ông viết, đã bị những người được gọi là “nhà văn” xăm soi từng chữ, từng dòng. Người ta dùng kính lúp chiếu lên từng cái chấm, từng dấu phẩy trong những trang sách này, mong tìm tòi gán ghép cho nhà văn, những tội danh không tưởng. Song song với việc khai báo trong những lần làm việc với “chấp pháp”, lúc nào ông cũng nghĩ tới việc sử dụng ngòi bút khi ra tù. Chính vì vậy mà những năm đầu 80, sau khi ông được thả lần đầu, độc giả hải ngoại được đọc tác phẩm “Đi” của “Hồ Khanh”, từ trong nước chuyển ra hải ngoại. Hồ Khanh chính là bút hiệu “viết chui” của nhà văn Doãn Quốc Sỹ. Trước sau ông bị bắt đi thả lại nhiều lần. Ông bị giam hơn 10 năm, và đặt chân tới Mỹ tháng Hai năm 1995. Ông đã 72 tuổi, đủ để bước vào cái tuổi mà các cụ cho là thất thập cổ lai hy. Ngay khi đặt chân xuống vùng đất mới, con người nhà văn trong ông sống lại, ông làm quen với những độc giả cũ của ông với ba tác phẩm: “Mình lại soi mình”, “Người vái tứ phương”, “Dấu chân cát xóa” mà trong đó có cuốn “Dấu chân cát xóa” là một tác phẩm được viết vào năm 1974, chưa kịp mang đến nhà in thì tai họa đã ập xuống đầu cả nước.

Những ai đã từng yêu Doãn Quốc Sỹ, nhận ngay ra văn phong của ông trong ba tác phẩm này. Ông là một ngòi bút dùng để tuyên dương điều thiện, cái đẹp, thế mà ông bị giam hãm trong một vùng đất mà tính ác và điều xấu bao trùm tới khóm cây ngọn cỏ. Thêm vào đó gần hai chục năm đắm chìm trong suy nghĩ, không có dịp cầm bút, nên cái nhịp của các tác phẩm này chậm chạp, các nhân vật ít linh hoạt hơn, so với những nhân vật trong các tác phẩm trước kia của Doãn Quốc Sỹ.

4- Tác phẩm mới nhất của nhà văn Doãn Quốc Sỹ có tên là “Cò Đùm”. Đây là một tác phẩm mới mà cũ, bởi vì ông đã viết truyện ngắn này vào năm 71. Cuốn sách được ông quyết định mang in sau khi ông đã hít thở không khí tự do của nước Mỹ chẵn tròn một năm. Trong một năm đó, gót chân ông đã vân du hai ba đại lục. Ông đã nhìn thấy tận mắt, đã nghe tận tai, đã thấy thế nào là hoan hô, đả đảo. Ông có dịp quan sát từ đối cực này sang đối cực khác. Những năm trong tù giúp ông có thời gian nghiền ngẫm lịch sử. Ông chiêm nghiệm được một điều: Trong các cuộc biến thiên của lịch sử bất lợi cho đất nước, trong mọi cuộc chiến tranh, đặc biệt là trong các cuộc nội chiến, lớp người thiệt thòi, khổ đau nhất là những nông dân, mà nhân vật “Cò Đùm” là một thí dụ. Nhưng cũng chính những người nông dân này có sức chịu đựng bền bỉ nhất. Chính những người nông dân này, đã oằn vai sốc vác gánh nặng của lịch sử trong những thời khoảng đen tối nhất. Họ là những mạch sống ngầm của dân tộc, hệt như những mạch nước do địa thế không thể chẩy lộ thiên, đã ngấm xuống và chẩy ngầm trong lòng đất. Khác với dòng nước sông Hồng đỏ ngầu máu địch, họ là những cái giếng trong cho mỗi một ngôi làng. Trong những lũy tre xanh, mỗi một ngôi làng là một cứ điểm tích lũy vốn sống của tổ tiên. Dưới mái ngói của mỗi ngôi đình là một niềm tự hào riêng của từng địa phương, mà ở đó những người dân quê tuy hiền lành, nhưng bướng bỉnh duy trì những mạch đời, liên tục từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Sự khôn ngoan của “Cò Đùm”, không thể là cái khôn ngoan rút được từ trong sách vở. Sự khôn ngoan đó là kinh nghiệm sống của nhiều kiếp con người. Những kinh ngiệm đó không phải thứ kinh nghiệm ù lì. Mà trái lại đó là những ứng dụng đầy sáng tạo. Trong những điều kiện thật khắc nghiệt của lịch sử, quân thù giới hạn việc di chuyển, thông thương. Mỗi một ngôi làng vẫn có thể tồn tại được, cho dù không được tiếp xúc, giao thương với các làng khác. Những cải tổ nông nghiệp thường khởi đi từ dân chúng, thí dụ như cách làm khoán cho từng gia đình, là sáng tạo của người nông dân Việt Nam, trước việc làm chung hợp tác xã cái kiểu cha chung không ai khóc được ứng dụng tại Trung Cộng trong những năm của thập niên 60. Muời năm trước Sài Gòn là một thành phố buồn thảm, như một cái cây trụi lá trong mùa đông, hiện nay đã có những tàn lá xanh, tuy chưa phải là mùa xuân, nhưng ít ra thành phố đã có mầu sắc. Sự thay đổi này được khởi đi từ dân chúng, không phải bởi những sắc lệnh “đổi mới” được ban bố từ trên xuống.

Hãy tưởng tượng những “Cò Đùm” của đất nước chúng ta, trong thời Bắc thuộc, khi chưa có bà Trưng, bà Triệu, Phùng Hưng, Triệu Quang Phục… cho tới khi lịch sử sản xuất một Ngô Quyền. Thế rồi trên dòng trường giang của lịch sử, khi nòi Hán với các triều đại Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh, Thanh xâm lăng từ bên ngoài, mà nước Việt chưa kịp có những Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Quang Trung… Rồi gần chúng ta hơn nữa, trong thời Pháp thuộc, cái bạo tàn của thực dân được hỗ trợ bởi sự nhu nhược của triều đình, cộng thêm với sự nhũng lạm của các tham quan đã khiến cho dân chúng phải gầm mặt mà sống. Phải sống mà chờ một người anh hùng áo vải của ngày mai. Để có thể sống còn khi mà lịch sử còn đang u u, minh minh, những lũy tre làng hữu hiệu hơn các đô thị. Mỗi một ngôi làng là một cứ điểm đơn độc lặng lẽ sống, kiên nhẫn chờ, cho đến khi bóng dáng người anh hùng thực xuất hiện, bởi vì hơn bao giờ hết thời đại của chúng ta có quá nhiều anh hùng giả. Khi những người của lịch sử xuất hiện, thì ngàn vạn ngôi làng, ức triệu con người như “Cò Đùm” ngẩng mặt lên, nhất tề đứng dậy xếp hàng sau lưng người của muôn đời dựng lại lịch sử. Hãy tưởng tượng những “Cò Đùm” hôm nay, đang cúi mặt xuống, sống để mà sống. Ôi những người nông dân sông Tiền, sông Hậu, những người nông dân Nam Định, Thái Bình… Đã bao đời nay họ sinh ra để làm nông dân, không phải để làm đảng viên. Họ có thể bị chóa mắt bởi những lời phỉnh phờ, bởi những thủ đoạn của những người thực dân xâm lược, bởi những ông quan khệnh khạng trong triều, bởi những người làm chính trị nhiều thủ đoạn, và bây giờ là những người đảng viên Cộng Sản u tối đầy bạo lực. Họ có thể bị lừa năm, mười, hai mươi năm, và rồi cái vốn sống tiềm ẩn của bao nhiêu đời tích lũy, sẽ giúp họ giữ được bản chất hiền hòa của tiền nhân, nhẫn nhục sống chờ một ngày mai lịch sử thăng hoa, và muôn triệu con người có một kiếp người. Những người nông dân, những “Cò Đùm” của đất nước hiện nay, không có phương tiện để phản đối như chúng ta tại hải ngoại, không có báo, không có đài phát thanh, truyền hình, không có những diễn đàn cờ quạt, biểu ngữ, bích chương, khẩu hiệu. Cũng không có quần áo đẹp trịnh trọng phát biểu trước những dẫy micro, tuôn ra những lời nói kêu mà rỗng, hay những lời đả kích cho sướng miệng. Đã nhiều năm nay, tôi thấy những bài diễn văn của chúng ta, chỉ vang vang trong các hội trường, trong các góc phố, nơi các địa điểm tổ chức mít tinh, biểu tình. Những bài diễn văn của chúng ta hệt như những viên sỏi ném xuống một ao bèo, chỉ tạo được vài gợn sóng lăn tăn, rồi trả lại sự phẳng lặng cho mặt nước. Đã muôn đời nay, nông dân là những lớp sóng người, nhấp nhô theo vận nước. Họ làm nên sức mạnh chịu đựng trong mọi cơn khốn cùng của lịch sử, để rồi khi mạch sống dân tộc vươn lên, những lớp sóng người này cũng không được hưởng những vinh quang. Cái mà họ cần, chính là một cuộc sống ấm no hơn, con người ăn ở với nhau tử tế hơn, nhân ái hơn. “Cò Đùm” là một tập truyện ngắn, đã được nhà văn Doãn Quốc Sỹ viết không phải để phô diễn văn chương, mà để nói lên những chiêm nghiệm của ông trước những cơn ba đào của lịch sử, như hầu hết những tác phẩm cũ của ông.

Cách ông viết bây giờ, là lấy ngón tay chỉ mặt trăng. Hãy chú trọng tới mặt trăng, còn ngón tay chỉ là phương tiện.

5- Ở vào tuổi thất thập cổ lai hy, những tác phẩm mới của nhà văn Doãn Quốc Sỹ quả đúng là “Văn Dĩ Tải Đạo”. Trong văn chương, ông chống lại mọi guồng máy làm cho sức sống của dân tộc bị trì trệ. Bất kể guồng máy đó thuộc về phía nào. Ông viết từ tốn, không khoa đại ngôn ngữ, song thái độ của ông là một thái độ quyết liệt với bạo lực và tăm tối.

Với tôi nhà văn Doãn Quốc Sỹ là một bậc trưởng thượng. Trên con đường văn nghiệp, ông đã khởi hành trước tôi 20 năm. Với tên tuổi, và những tác phẩm ông đã đóng góp với dòng văn học gần nửa thế kỷ nay, ông không cần một bài tựa. Bài viết này nghĩ cho cùng chỉ là những lời cám ơn, của một người khởi hành sau ông một khoảng thời gian, cách ông một thôi đường. Trong hành trình tiến tới tương lai, có thể ông sẽ nằm xuống trước tôi. Điều quan trọng chính là những nhát búa mở đường của ông và của thế hệ ông để lại, đã giúp cho hậu sinh chúng tôi tiến về phía trước thêm được một khoảng cách. Tôi tin rằng thế hệ của tôi cũng sẽ làm những việc tương tự, phóng những nhát búa, phạt những đường dao khác tiến tới phía trước.

Tôi cầu chúc nhà văn Doãn Quốc Sỹ sức khỏe, sống lâu trăm tuổi để có thể thấy những “Cò Đùm” của ông nơi quê nhà, rồi ra sẽ không còn cúi mặt.

Cò Đùm (truyện dài,  1997)