Cuộc chiến tranh tại Ukraine bắt đầu bằng việc Nga phát động cuộc tấn công quân sự toàn diện vào quốc gia láng giềng hồi tháng 2/2022. Sau gần bốn năm, bom đạn vẫn rơi và máu vẫn đổ mỗi ngày khi mà Tổng thống Nga Vladimir Putin chưa cho thấy ý định dừng tay, còn phía Ukraine vẫn tiếp tục kháng cự và trả đũa. Những đề xuất từ Mỹ mới đây liệu có mang tới tương lai bình yên lâu dài cho vùng đất này vẫn là điều chưa chắc chắn.

Trong dịp này, BBC News Tiếng Việt khởi đăng loạt ghi chép của Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai sau những ngày đi thực địa tại Ukraine, Nga và các nước lân cận.

Chào mừng đến Ukraine

Khi tôi nói mình sẽ đi Ukraine, bạn bè không ai còn ngạc nhiên nữa. Họ nghĩ vài tháng ở đó chẳng thấm tháp gì bởi tôi vốn đã sống sót một năm trời ở Trung Đông thời Mùa xuân Ả Rập. Tuy nhiên, một đồng nghiệp người Nga lại bảo: “Mai nên viết di chúc đi”.

Tôi nghe lời anh. Nhưng thời gian gấp quá nên không hãng luật nào nhận lời. Tôi phải nói mình chuẩn bị tới “khu vực có chiến sự” thì một công ty mới thông cảm và làm mọi thứ online. Tôi chỉ cần về Hà Lan một ngày để ký.

Chuyến xe khách từ Ba Lan diễn ra suôn sẻ. Ở biên giới, cán bộ cửa khẩu cười tươi tắn và hỏi tôi định ở lại Ukraine bao lâu. Tôi nhún vai: “Khoảng một tháng, còn nếu an toàn thì hết tiền tôi mới về.” Chúng tôi cùng cười thành tiếng.

Tôi nhìn quanh. Phía trên ô cửa trình giấy tờ là một tấm biển: “Lực lượng biên phòng Ukraine cam kết đón chào quý vị nồng nhiệt, phục vụ chu đáo, giải thích cặn kẽ và phản hồi nhanh chóng mọi thắc mắc.” Trên tường treo bản tin của Văn phòng Thanh tra Quốc hội về Quyền con người và nơi công dân gửi khiếu nại.

Còi báo động

Thành phố đầu tiên tôi đặt chân tới là Lviv, nằm ngay cửa ngõ châu Âu. Đây được coi là vùng an toàn vì biên giới với Nga ở phía đầu kia đất nước. Nhân viên khách sạn sau khi đưa tôi một ly rượu anh đào cũng không dặn dò gì thêm.

Đúng mười hai giờ đêm, tôi đang ngủ vùi vì mệt thì còi báo động rền vang thành phố. Phần mềm Air Alert trên điện thoại hối thúc tôi vào hầm trú ẩn. Bản đồ Ukraine đỏ rực từ đông sang tây. Chạy xuống lễ tân, cô gái ban chiều đang đeo tai nghe, khúc khích cười cùng bạn bè qua mạng.

“Hầm trú ẩn ở đâu em? Sao không ai chạy tránh bom?” – “Không cần đâu chị. Nó đánh ngoài thành phố. Bao giờ lực lượng phòng không thông báo đánh trung tâm thì mới phải chạy. Chị cần nút lỗ tai không em lấy cho?”

Đêm hôm đó, tầm hai tiếng còi lại réo một lần. Tôi ngủ chập chờn. Sáng hôm sau nhìn vào gương thấy hai quầng thâm, tôi nghĩ cứ thế này khéo có ngày mình sẽ giống hệt con gấu trúc.

Cuộc sống ban ngày

Mỗi lần chuyển đến một nơi ở mới, tôi luôn tìm hầm tránh bom và đánh dấu các ga tàu điện ngầm để trú ẩn. Tuy nhiên, vào ban ngày thì không ai để ý đến còi báo động.

Có lần tôi đang đi dạo trong công viên thì những tiếng hú bất thần vang lên nhức óc. Cô gái đi cùng vẫn thao thao bất tuyệt. Thấy tôi nhăn mặt, cô còn không hiểu chuyện gì xảy ra: “Chị mỏi chân ạ? Mình ngồi ghế kia nghỉ nhé?”

Những trận không kích ban ngày thực ra vẫn rất nguy hiểm. Nhưng nguyên nhân đầu tiên khiến người dân không xuống hầm là vì tỉ lệ rủi ro thấp hơn ban đêm. Các cuộc tấn công thường dễ dàng bị phòng không Ukraine bắn chặn.

Nguyên nhân thứ hai là chi phí gián đoạn quá cao. Không ai có thể cứ vài tiếng lại chạy trú ẩn. “Thế thì ai bán hàng? Thế thì sống bằng gì?” – một người buôn bán nhỏ nói với tôi – “Chiến tranh thì cũng phải lo ăn chứ, vậy nên kệ thôi.”

Nguyên nhân thứ ba là ai cũng quen rồi. Báo động quá thường xuyên khiến nó trở thành một phần cuộc sống. Mọi thứ sẽ tê liệt nếu cứ sợ hãi liên tục. Vậy nên tâm lý người dân là “sống chung với bão”. Thậm chí người ta bỗng thấy… lo khi vắng tiếng còi báo động. Một cô giáo nói với tôi: “Người Ukraine có từ бентега (benteha) chỉ sự bồn chồn khi xung quanh quá yên tĩnh. Nguy hiểm đã trở nên bình thường đến mức an toàn lại thành bất thường.”

Cuối cùng, ở những vùng gần chiến tuyến như Kharkiv, việc chạy vào hầm trở nên vô nghĩa vì không đủ thời gian. Kharkiv chỉ cách Nga vài chục cây số nên tiếng nổ xảy ra trước tiếng còi báo động: “Nghe báo động tức là thương vong đã xảy ra rồi. Bác sĩ chúng tôi đôi khi cứ liều tiếp tục công việc trên bàn mổ sẽ có cơ hội cứu sống bệnh nhân hơn là lập tức di tản.”

Giấc ngủ ban đêm

Tuy nhiên, những trận không kích ban đêm lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Chúng dày đặc và có tính hủy diệt cao hơn.

Bóng đêm khiến tên lửa và drone của Nga rất khó phát hiện. Hệ thống radar bị quá tải bởi những trận tấn công kết hợp, buộc phòng không Ukraine phải dàn trải sức lực, tiêu tốn tên lửa vào các drone giá rẻ làm mồi nhử. Vào ban đêm, các mục tiêu tĩnh như kho đạn, đường sắt, nhà máy… cũng ít được bảo vệ hơn.

Nhưng hậu quả lớn nhất của những cuộc tấn công ban đêm là tổn thương tâm lý và sức khỏe của người dân. Đây là chiến lược có chủ đích của Nga nhằm tạo áp lực liên tục, gieo rắc sợ hãi và căng thẳng tinh thần, suy giảm khả năng phục hồi xã hội.

Trong suốt thời gian ở Ukraine chưa có đêm nào tôi trọn giấc. Hơn một phần ba người dân Ukraine bị mất ngủ hoặc chỉ ngủ dưới 6 tiếng mỗi đêm. Hai phần ba bị rối loạn giấc ngủ. Lượng thuốc an thần và thuốc ngủ tăng vọt. Ông chủ nơi tôi ở trọ thậm chí bị nhờn thuốc. Tôi đưa ông mấy vỉ đông y Việt Nam chiết xuất từ củ bình vôi. Ông ngủ ngon hẳn và biết ơn tôi vô cùng.

Không kích

Tôi tới Ukraine được một tuần thì vài người quen bắt đầu đùa rằng: “Ồ, hóa ra Putin sợ em Mai, lâu rồi không dám đánh trận nào quá lớn.” Vừa dứt mồm thì hôm ấy, tôi được trải nghiệm tận mắt những gì chỉ thấy trên phim ảnh.

Thời gian này tôi đang ở cùng hai mẹ con một doanh nhân người Việt ở Kyiv. Nhà chị đã biến toàn bộ tầng hầm vốn để chứa đồ thành ba phòng ngủ. Mỗi lần báo động, thay vì phải chạy xuống nhà để xe của khu chung cư cạnh đó hay các ga tàu điện ngầm, hai mẹ con có thể yên tâm ngủ tiếp vì phòng ngủ chính là hầm trú ẩn. Tuy nhiên, chị chủ là mẹ đơn thân. Dù sống trong căn biệt thự to bự chảng nhưng cô bé 15 tuổi vẫn ngủ chung giường để mẹ đỡ sợ. Bé con lớn lên trong thời chiến nên coi còi báo động như âm thanh thường nhật. Mỗi lần mẹ sợ quá nó lại dùng đủ giọng điệu, từ an ủi đến van lơn, rồi nạt nộ: “Mẹ à. Không sao đâu.”

Bắt đầu từ nửa đêm hôm ấy, các kênh Telegram tràn ngập thông tin về số lượng tên lửa, drone cùng các hướng tấn công của Nga. Tất cả báo hiệu một trận không kích quy mô lớn.

Quá nửa đêm, quanh nhà bắt đầu có tiếng nổ. Chúng tôi nghe rõ từng chiếc drone bay qua. Tiếng nó rè rè như cái xe máy khổng lồ chạy ngay sát tai, chỉ chực nổ tung, rất kinh sợ. Đằng sau những rặng cây ở phía xa, tên lửa rơi phát ra tiếng sét lớn rung chuyển. Cả một bầu trời đêm đỏ lòm như chảo lửa. Sau mỗi lần không gian sáng lòa bốc khói, chị kêu lên: “Chết rồi, khu gần nhà ông Chại”; “Chết rồi, phía sân bay nhà thằng Hữu”; “Chết rồi, chỗ văn phòng ngày trước của chị”.

Xung quanh nhà, tiếng súng lực lượng phòng không Ukraine đánh chặn tên lửa và drone rền vang như như hàng ngàn tiếng máy nổ: “Bộ đội mình bắn đấy em. Tụi hắn giỏi lắm, bắn chặn gần hết. Chứ không chừng đó rơi vào đầu mình là chết sạch cả lũ.”

Suốt đêm hôm đó, chị chạy lên chạy xuống suốt cả tiếng liền, vừa check Telegram, vừa kêu lên những tiếng thảng thốt khi nhận ra chỗ bị ném bom có bạn bè và nhân viên của mình.

Tầm rạng sáng, tôi để ý thấy hầm để xe của khu nhà bên cạnh vẫn sáng điện. Chị bảo đó là nơi người dân trú bom. Thấy ngưng ngưng tiếng nổ, hai chị em chạy sang hỏi thăm. Nhiều gia đình đang ngủ trong xe. Ở dưới hành lang thang máy, hai phụ nữ ngủ ngồi bên cạnh cái xe nôi. Ở góc hầm có một cái đệm cũ. Trên đệm có ba mẹ con người Việt ngủ lăn lóc. Ông bố thấy chúng tôi đến thì đứng dậy trò chuyện: “Em để sẵn cái đệm để mẹ con nó ngủ cho đỡ mệt.”

Thảm họa

Nhắm mắt được vài tiếng, tôi tỉnh dậy thì thấy chị đang chuẩn bị bữa sáng. Bỗng chị kiểm tra điện thoại và kêu ầm lên: “Thôi chết Mai ơi, văn phòng chị bị trúng đạn rồi.”

Nhưng thay vì lao xuống nhà mặc quần áo thì chị lao ra vườn. Tôi với theo: “Ơ kìa, mình đi luôn xem tình hình thế nào chị.” Chị quày quả không ngoái lại, miệng kêu: “Chết rồi! Chết rồi.”

Nửa phút sau chị quay vào, cầm một mớ rau thơm: “Em cho vào miến ăn ngay đi cho nóng. Ăn mau đi, chị thay đồ là mình đi luôn.” Tôi dở khóc dở cười, vừa ăn vừa nhắn tin cho mấy bạn bè thân thiết của chị để họ tới giúp đỡ.

Đến nơi, may mắn phúc đức thế nào mà hóa ra tòa văn phòng không bị trúng mảnh trực tiếp, chỉ bị sang chấn, vỡ nhiều kính, méo hết thang máy và sập vài khung cửa. Nạn nhân thiệt hại nhiều hơn là tòa nhà gần đó. Toàn bộ phần mặt trước bị phạt nát. Các ô tô đậu dưới đường bị đè bẹp, móp méo. Lá cây rụng thành một tấm thảm dày, xanh mướt phủ trùm cả khu phố. Vương vãi trên tấm thảm xanh ấy là những mảnh tên lửa cháy đen, quăn queo. Tôi nhặt về vài mẩu làm kỷ niệm.

Trận không kích ngày 31/7/2025 đánh dấu một kỷ lục mới của thảm họa dân sự tại Kyiv tính từ đầu cuộc chiến. Cho đến tối hôm đó, hàng trăm khu dân cư, trường học, và cơ sở y tế bị phá hủy, 31 người thiệt mạng, trong đó 5 trẻ em.

Một em gái thoát chết may mắn thần kỳ. Em bị bom đánh văng từ phòng ngủ xuống đường, nhưng cái giường đã rơi một cách không tưởng thế nào đó mà em vẫn sống sót.

Mục tiêu là giết dân thường?

Trước khi tới Ukraine, tôi hay gặp những tít báo lớn loan tin Nga tấn công các mục tiêu dân sự như bệnh viện, khu dân cư, văn phòng, trường học, nhà thờ… Sau một thời gian tìm hiểu, tôi thấy đây là cách nhìn chưa đầy đủ.

Hôm đó, bạn trai tôi – một quân nhân Úc – chia sẻ một bài báo viết về vụ tên lửa Nga đánh phá cửa ga tàu điện ngầm. Nguyên văn tiếng Anh như sau: “Russia strikes Kyiv metro entrance as civilians shelter inside”.

“Cái nhan đề này, nếu ai đọc lướt qua có thể hiểu rằng quân Nga cố tình đánh ga tàu điện ngầm với mục tiêu giết những người dân đang lánh nạn bên trong.” – “Em thấy không đúng sao?” – “Ở các vùng khác và và thời điểm khác thì có thể. Nhưng ở Kyiv, vào thời điểm này, nếu chỉ tính các cuộc không kích thì mục tiêu số 1 không hẳn là dân thường.”

Chúng tôi tranh luận một hồi. Thật khó chịu khi những kẻ sống xa Ukraine cả nửa vòng Trái Đất lại cho rằng họ thực tế hơn chính người Ukraine.

“Thế phải đặt tít thế nào cho khách quan hơn?” – Sau một hồi đôi co, anh chàng quân nhân của tôi hỏi lại – “Không lẽ viết rằng ‘Nga tình cờ, không may, bắn nhầm vào ga tàu điện ngầm nơi người dân đang trú ẩn’?” – “Đơn giản lắm. Chỉ cần lấy ý của chính câu đầu tiên trong bài báo: ‘Russian strikes left metro entrance destroyed and one killed”.

Hai nhan đề này tương đối khác nhau: (1) “Nga bắn phá cửa ga tàu điện ngầm khi người dân đang lánh nạn bên trong” và (2) “Nga bắn phá khiến cửa ga tàu điện ngầm bị phá hủy và giết chết một dân thường.” Câu 1 có thể bị hiểu thành “mục tiêu đầu tiên” của Nga là giết thường dân. Câu 2 mục tiêu là gì chưa biết, nhưng dân chết là có thật.

Tại sao bom đạn trúng dân?

Năm nhân vật tương đối có thẩm quyền đã trả lời câu hỏi này của tôi. Họ gồm: một cán bộ an ninh, một viên chức chính phủ, hai chuyên gia thẩm định tin giả, và một Việt Kiều có chuyên môn sâu về quân sự do Liên Xô cũ đào tạo.

Họ cho rằng Nga không dại gì tấn công dân thường như một mục tiêu đơn lẻ. Thứ nhất là giết dân thường sẽ càng biến cuộc chiến thành phi nghĩa và khiến Nga mất tính chính danh. Thứ hai là vũ khí tầm xa rất đắt đỏ. Một mũi tên có thể “trúng hai đích”. Đắt đỏ nên cái đích quan trọng nhất phải “phá hủy cái gì cho đáng. Dân thường chỉ là thứ phụ”.

Nhìn tổng thể, những lý do chủ yếu khiến dân thiệt mạng trong các trận không kích là:

Thuật ngữ “indiscriminate bombing” miêu tả hành động đánh bom không phân biệt dân sự và quân sự. Một chuyên gia giải thích cho tôi như sau: “Mai có thể hiểu là ‘careless bombing‘, tức là dù biết các cuộc tấn công chắc chắn sẽ gây ra thiệt hại quá mức với dân thường nhưng Nga ‘không quan tâm’, ‘they don’t care’. Biết thế mà vẫn làm thì là tội ác.”

Khi tới mỗi thành phố, bạn bè luôn đưa tôi qua những khu vực bị phá hủy. Nhà thờ bị đánh và gần đó là trạm biến thế điện. Bệnh viện Nhi bị đánh và cách đó mấy trăm mét là nhà máy quốc phòng. Trường học bị đánh bom và quanh đó là trường quân sự.

Ở Odesa, khi một khu dân cư cao cấp bị đánh, nhiều người băn khoăn vì không thấy mục tiêu nào đáng giá xung quanh. Thế rồi một ông chủ trọ chia sẻ rằng có nhóm người thuê nhà ông và chỉ toàn gọi đồ ăn nhanh, đóng cửa 24/7. Trước khi bị bom đánh trúng, họ để lại nhiều dây điện. Ông bảo họ chắc là lực lượng bí mật. Quân Nga chắc biết nên đánh bom nhà ông.

‘Quân đội Ukraine giết chính đồng bào mình’

Nghe thì vô lý, nhưng phía Nga nói họ có “bằng chứng”. Trong đống đổ nát có cả những mảnh tên lửa của hệ thống PATRIOT và NASAMS nhập từ Mỹ và châu Âu. Thông điệp gửi đi rất rõ ràng và thuyết phục: “Chính quyền phát xít của Zelenskiy giết đồng bào mình để đổ tội cho Nga.”

Tuy nhiên, nguồn gốc những mảnh tên lửa ấy bắt nguồn từ chiến thuật tấn công đồng loạt với số lượng lớn của Nga. Trong cuộc không kích ngày 31/7 chẳng hạn, Nga gửi tới Kyiv nhiều tên lửa đạn đạo, 8 tên lửa hành trình và hơn 300 drone. Khối lượng khổng lồ ấy nhằm mục đích khiến hệ thống phòng không của Kyiv quá tải.

Để bảo vệ các mục tiêu quan trọng của thủ đô, các tên lửa và drone của Nga phải bị bắn chặn ngay trên bầu trời. Bản thân tên lửa dùng để đánh chặn cũng phải là những vật thể lớn. Khi bắn trúng mục tiêu, chúng va đập vào tên lửa của Nga và cùng tạo ra muôn ngàn mảnh vỡ. Dù là hệ quả của nỗ lực phòng thủ, chúng vẫn rơi xuống các khu dân cư và có thể gây thương vong.

Nga càng bắn nhiều thì xác suất mảnh vỡ tên lửa đánh chặn Ukraine rơi xuống đầu chính dân Ukraine càng cao. Truyền thông Nga dựa vào đây để kết tội chính quyền Ukraine là phát xít, dù đó là hệ quả trực tiếp của chiến thuật quá tải (system overload) do Nga chủ động tấn công.

Năm 2024, Tòa án hình sự quốc tế ICC đã hai lần cáo buộc Nga vi phạm tội ác chiến tranh.

Thần Chết không có khuôn mặt người

Ngay sau khi nghe tin Kyiv hứng chịu trận bom thảm khốc nhất tính từ ngày đầu cuộc chiến, người đồng nghiệp Nga khuyên tôi viết di chúc hối hả nhắn tin. Anh hỏi: “Cô đã thấy tôi đúng chưa?”

Tôi nhớ lại một năm mình sống ở Trung Đông. Súng đạn là hình ảnh tôi thấy mỗi ngày. Thậm chí khi ở Yemen, chủ nhà còn cẩn thận đặt vào tay tôi khẩu Kalashnikov phòng khi có biến.

Nhưng đó vẫn là cuộc chiến giữa người với người. Kẻ cầm súng vẫn có một thân thể, một trái tim. Một giọt nước mắt, một lời van xin, một câu trích từ kinh Koran vẫn có thể khiến hắn ta suy nghĩ lại.

Tên lửa và drone không có khuôn mặt người. Chúng tới từ đêm đen, đột nhập vào giữa giấc ngủ, bất ngờ và lạnh lùng. Không chỗ nào là an toàn. Không người nào có thể trốn thoát. Nạn nhân không chỉ là một sinh mạng bị tan thây mà toàn bộ không gian sinh tồn còn bị tàn phá đến từng viên gạch. Cuộc chiến ở Ukraine khiến tôi có cảm giác như Thần Chết đang ngồi dưới địa ngục chơi một trò chơi điện tử.

Tôi trả lời đồng nghiệp: “Vâng. Anh đúng.”

Xem tiếp Bài 2: Đổ nát – sự hủy hoại tinh thần của cuộc chiến

Ghi chú về tác giả và tác phẩm: Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng vào Giao tiếp-Quản trị đa văn hóa và Phát triển năng lực cá nhân. Loạt bài ghi lại những quan sát của tác giả sau gần 4 tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến (tháng 6-9/2025). Chuyến đi nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa với tư cách cá nhân, độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào. Tên một số nhân vật đã được thay đổi.

Bãi chiến trường tâm lý

Trong năm đầu tiên của cuộc chiến, người Ukraine ngỡ ngàng trước sức mạnh của chính mình. Không ai có thể tưởng tượng quân Nga bị đẩy lùi nhanh đến thế. Người ta truyền tai nhau những câu chuyện lính Nga phải trốn trong tầng hầm, phải ăn trộm ô tô, thậm chí cả xe đạp để bỏ chạy.

Gần 4 năm trôi qua, thái độ đối với cuộc chiến đã thay đổi. “Mệt mỏi” là từ được nhắc đến nhiều nhất trong những cuộc nói chuyện của tôi với người dân ở đây. Hầu như gia đình nào cũng có người thân và bạn bè phải ly tán, thương tật hoặc tử trận. Mỗi ngày trôi qua, dường như người ta lại vô cảm hơn một tý, nhụt chí đi một tý, đóng góp cho chiến trường ít đi một tý.

“Tôi sống như một zombie, như một cái bóng, cảm xúc dần dần tê liệt. Tôi chỉ còn đủ sức để đi hết từng ngày” – một phụ nữ có chồng đi chiến đấu tâm sự với tôi – “Đã gần một năm rồi anh ấy không trở về. Tôi làm đủ thứ để giúp đỡ chiến trường, nhưng dường như đều không đủ. Anh ấy vẫn chưa về. Tôi hoàn toàn bế tắc. Sáng nào tỉnh dậy, đầu óc tôi cũng quay cuồng với ý nghĩ mình phải làm gì. Tối nào đi ngủ tôi cũng vật vã với chính suy nghĩ ấy. Tôi muốn được ra chiến trường cầm súng bên chồng tôi. Nhưng còn hai đứa con thì sao? Nếu tôi cũng đi thì ai lo cho chúng?”

Thế hệ lớn lên trong bất ổn

Ở Ukraine, có một thế hệ bé con đặc biệt. Hết 3 năm đại dịch là đến 4 năm chiến tranh, tuổi thơ của các em bị nhào nặn bởi cách ly, rối loạn, sợ hãi và mất phương hướng. Có những nơi tụi học sinh trải qua 40% thời gian tới trường trong hầm trú ẩn. “Chúng không biết cuộc sống bình yên là thế nào. Có lẽ chúng tưởng trẻ con ở đâu cũng vậy, đang học thì phải chạy xuống hầm, đang ngủ cũng phải chạy xuống hầm.”

Một cô giáo kể với tôi rằng từ ngày có chiến tranh, những học sinh của cô trở nên khó bảo và thất thường hơn. Chúng cáu kỉnh, thậm chí đánh lộn chỉ vì những chuyện nhỏ nhặt: “Mỗi lần giảng bài xong là tôi thấy kiệt sức. Đó là chưa kể cứ một hai ngày cả thầy cô lẫn học sinh lại phải chạy giặc. Hầu như trường học nào ở Ukraine cũng có hầm tránh bom, nhưng xuống hầm thì hầu như không còn học hành được gì mấy. Khi ra khỏi hầm, việc tiếp tục bài giảng còn khó khăn hơn vì tụi trẻ con nhiều đứa nhìn bạc phếch ra, run rẩy và sợ hãi.”

“Để cháu kể cho cô nghe chuyện này” – một em nhỏ 15 tuổi nói với tôi – “Vấn đề lớn nhất của trường cháu là sức khỏe tâm lý. Năm ngoái có hai chị em cùng dắt nhau đi tự tử. Vì trường cháu cực nổi tiếng nên nhà trường sợ quá, phải làm đủ cách để mọi chuyện không bung bét ra ngoài.”

Tưởng niệm

Vào buổi sáng đầu tiên của tôi ở Ukraine, khi tôi mệt mỏi tỉnh dậy thì nghe thấy tiếng chuông điện thoại. Phần mềm Air Alert không chỉ báo hiệu lúc Nga đánh bom mà còn nhắc người dân dành một phút mặc niệm.

Một hôm, tôi tình cờ đứng trên cầu nhìn xuống khu trung tâm Kyiv. Không chỉ điện thoại cá nhân báo hiệu mà cả tiếng loa cũng vang lên. Dòng xe cộ đông đúc hàng trăm cái dần dần chạy chậm lại rồi dừng hẳn. Nhiều người mở cửa, bước hẳn ra ngoài, đứng nghiêm trên lòng đường. Những người đi bộ trên vỉa hè cũng dừng chân, cúi đầu. Hết một phút, dòng chảy cuộc sống lại tiếp tục.

Ngày nào cũng thế. Đúng 9 giờ. Hàng chục triệu cái điện thoại nhắn cùng một tín hiệu. Hàng triệu cái ô tô dừng lăn bánh. Những giáo viên ngừng giảng bài. Những nhân viên siêu thị ngừng quét mã vạch. Những khách hàng ngừng tay chọn rau củ. Những hành khách trên xe buýt ngừng nói chuyện. Nhạc nền của nhiều quán cà phê ngừng bặt.

Tất cả đứng im để tưởng nhớ những chiến sĩ đã ngã xuống nơi tiền tuyến. Như một nghi lễ, như một đám tang nhỏ, như một lời nhắc nhở: Ai đã vì mình mà hy sinh? Ai đang vì mình mà đổ máu?

Thương vong

Vào buổi sáng đầu tiên của tôi ở Ukraine, khi vừa bước chân ra khỏi cổng khách sạn thì tôi bỗng bị khựng xuống. Trước khi tôi kịp chạm chân vào vỉa hè, không gian xung quanh thốt nhiên đông cứng lại. Từ phía cổng của tòa thị chính Lviv, một hồi kèn tử sĩ trầm hùng vang lên.

Sáng hôm ấy, đoàn xe tang đưa một người con của Lviv trở về. Cả quảng trường thênh thang bị nhấn chìm trong im lặng. Tất cả mọi người đều dừng lại, cúi đầu khi quan tài đi qua. Rất nhiều người quỳ gối ngay trên vỉa hè.

Chiều hôm ấy, bức ảnh liệt sĩ được trưng lên trước quảng trường cùng tiểu sử của anh. Chàng chiến binh trẻ măng, mới nhập ngũ đã hy sinh. Anh tốt nghiệp đại học ngành thủy lợi và chơi piano rất giỏi.

Địa điểm đầu tiên tôi đến thăm ở Ukraine là nghĩa trang liệt sĩ Lviv. Từ xa nhìn xuống, hàng nghìn lá cờ nhấp nhô như một rừng gươm nhiều màu sắc. Lúc tôi đến, quân nhạc và các tu sĩ nhà thờ đang cử hành tang lễ cho một liệt sĩ. Chiếc thập giá khổng lồ dẫn đầu đoàn người chậm chạp tiến vào giữa rừng cờ. Người mẹ của liệt sĩ cúi đầu, lặng lẽ đi sau quan tài.

Tới nơi huyệt mộ, những đồng đội của người lính tử trận hạ quan tài xuống hố sâu. Bỗng nhiên, người mẹ suốt từ lúc hành lễ vẫn im tiếng bất ngờ đổ sụp xuống. Như thể không còn kìm được nữa, bà phá vỡ bầu trời yên lặng, giơ hai tay lên cao, thét lên một tiếng kêu dài xé lòng.

Như một nhát roi bất thần quất thẳng vào tim, tất cả òa lên đau đớn. Nhiều người quanh tôi khóc tức tưởi, nức nở thành tiếng. Chỉ là một kẻ đứng ngoài thôi, nhưng tôi cũng không kìm được nước mắt.

Tất cả. Trừ một người.

Nỗi đau ở lại

Cách đám tang chừng hơn chục mét, tôi để ý thấy một phụ nữ tóc bạc trắng đang ngồi trên ghế. Trước mặt bà là mộ con trai. Cũng như nhiều gia đình Ukraine khác, chốn yên nghỉ của anh được trang trí bằng rất nhiều cờ, đèn nến, tranh ảnh, tượng và hoa. Một chiếc ghế băng dài thường được đặt ngay bên cạnh mộ để người sống và người chết cùng trò chuyện.

Từ lúc đám tang mới đến cho đến khi bà mẹ bên kia khóc thét lên, người phụ nữ tóc trắng vẫn ngồi im như tượng đá. Bà không cử động. Không ngẩng lên. Không ngó sang. Không rơi nước mắt. Không gì hết. Bà như đang đắm chìm trong một vũ trụ khác.

Tôi không biết bà đã đến đây bao nhiêu lần từ khi con trai chết? Sáng nay bà đã ngồi như thế từ lúc nào? Hôm nay bà sẽ còn ngồi đó tới bao lâu?

Trong thời gian ở Ukraine, tôi đã được nhiều người mẹ, người vợ chia sẻ nỗi đau mất con, mất chồng. Họ khóc, họ giận giữ, họ hận thù, họ tiếc nuối, họ muốn báo oán. Cũng có người lại muốn tha thứ. Nhưng không ai khiến tôi bị ám ảnh như người mẹ già tóc trắng ngồi bất động trong nghĩa trang hôm ấy.

Mất mát của người ở lại chính là mặt kia của “cuộc chiến không có khuôn mặt phụ nữ”. Những tượng đài anh hùng được tạc bằng đá hoa cương không đứng cạnh những bức tượng nỗi đau được tạc bằng xương bằng thịt. Chúng ta thường nói về những liệt sĩ “chết rồi mà như còn sống mãi”. Nhưng sự thật là có bao nhiêu triệu người dù đang sống mà cũng như là đã chết?

Tình cảm tan vỡ

Cuộc chiến ở Ukraine tàn phá sâu sắc những kết nối rường cột của xã hội. Điều khủng khiếp nhất là kẻ đứng ở phía bên kia chiến tuyến thường chính là người thân của họ.

Giống như nhiều gia đình khác, Olga có mẹ người Nga và bố người Ukraine. Khi bố cô mất, mẹ cô trở về Moscow vì đó là quê hương của bà, còn Olga ở lại Kyiv. Năm nào các thành viên của đại gia đình cũng đi đi về về, hết người nọ đến người kia ăn dầm ở dề tại nhà nhau. Ngày xưa thời Liên Xô cũ, người dân các nước cộng hòa sinh sống, di chuyển linh hoạt như giữa các tỉnh thành của Việt Nam vậy.

Vào những ngày đầu cuộc chiến, khi đoàn xe tăng Nga tiến gần đến thủ đô, cô hoảng sợ nói qua Telegram: “Mẹ, Putin chuẩn bị giết chúng con.” Mẹ cô cùng hàng loạt họ hàng ở Moscow liên tục trấn an: “Con đừng lo. Đó là quân Nga đến để giải phóng gia đình mình. Mọi chuyện rồi sẽ đâu vào đó.”

Chỉ một tuần sau, khi thương vong đã lên đến hàng ngàn, những lời trấn an trở thành sự nghi ngờ: “Ôi Chúa lòng lành ơi. Con đang tưởng tượng ra đấy thôi. Không bao giờ có chuyện người Nga giết người Ukraine. Họ chỉ giết quân phát xít. Con hãy giao nộp những tên phát xít trong tòa nhà mình ở cho quân Nga.” Rồi bà òa khóc vì cho rằng con gái mình đã bị quỷ Sa tăng làm cho đầu óc mê muội, chỉ nhìn thấy toàn ảo ảnh sai lầm.

Hơn tháng sau, cậu con trai của Olga gào lên trong điện thoại: “Bà ơi, trường con bị đánh bom sập rồi. Con mèo ở thư viện bị nát bét, chỉ còn mỗi lông thôi. Bà bảo Putin dừng tay đi.”

Bà ngoại cậu bé lập tức nạt lại còn to hơn: “Chúng mày thật ngu muội. Chính là thằng Zelenskiy đang ném bom người dân của mình đấy. Nhiệm vụ của chúng mày lẽ ra là phải lật đổ thằng hề đó. Chúng mày không làm được nên quân Nga mới phải vào trợ giúp để Ukraine có hòa bình.” Sự nghi ngờ trở thành lời kết tội.

Gần một năm sau, chồng Olga xung phong đi lính. Anh nói với mẹ vợ: “Con sẽ cầm súng để bảo vệ gia đình mình.” Bà im lặng một lúc rồi bảo: “Zelenskiy cố tình giết dân mình để chúng mày nghĩ là người Nga ra tay. Bây giờ thì Nga và Ukraine giết nhau thật rồi.”

Olga có một người chị họ ở Nga mà cô thân như chị ruột. Hồi đầu cuộc chiến, hai chị em khóc với nhau suốt. Nhưng người chị ấy cũng không tin Olga, kể cả khi cô trực tiếp livestream cho chị xem cảnh không kích của Nga, những căn nhà đổ nát, những xác người chết trong giấc ngủ. Chị họ cô chỉ nhắc đi nhắc lại: “Olga, em là máu mủ của chị. Chúng ta cùng dòng máu. Chị thương em, nhưng em đã sai rồi.”

Olga trải qua những cơn quẫn trí khiến cô như hóa điên. Cuối cùng cô nói: “Chị ơi, hôm nay em lại đi hiến máu. Dòng máu của em giờ đã hòa vào máu của người Ukraine rồi. Em là máu mủ của đất nước này chứ không còn là máu mủ của chị nữa.”

Căm thù

Một trong những hiểu lầm lớn nhất về Ukraine là “người nói tiếng Nga/có dòng máu Nga thì sẽ ủng hộ Nga, người nói tiếng Ukraine sẽ ủng hộ Ukraine”.

Tuy nhiên trên thực tế, Ukraine là một quốc gia song ngữ. Hầu hết mọi người có thể nói hai thứ tiếng, dù sự thành thạo sẽ có chút khác nhau. Bên cạnh đó, rất hiếm ai ở Ukraine mà không có ông bà, cha mẹ, anh chị em, họ hàng, bạn bè và đồng nghiệp hiện đang sống ở Nga. Đa số những người tôi gặp có bố, mẹ, ông, bà là người Nga. Vậy nên khi chiến tranh xảy ra, những câu chuyện như của Olga khá phổ biến chứ không hề ngoại lệ.

Với những người coi Nga là quân xâm lược, dòng máu Nga không cản trở việc họ đứng lên bảo vệ Ukraine. Thậm chí dòng máu ấy khiến nỗi căm thù Nga trở nên khủng khiếp hơn.

Chiều hôm ấy, tôi ngồi cà phê với một nhóm tình nguyện viên ở Khmelnitsky. Khi tôi đặt câu hỏi về gốc gác Nga, những người bạn đã từng vào sinh ra tử với nhau từ bao lâu nay mới bắt đầu tò mò quay sang hỏi nhau. Sau một hồi, tất cả vỡ lẽ ra 100% số họ ít nhiều đều mang “nguồn gien của Nga”.

Nhưng tất nhiên, không ai ngạc nhiên về điều đó cả. Một chàng trai tuyên bố: “Người Nga hay người Ukraine không thể được định nghĩa bằng mấy chuỗi DNA. Phân tích ra thì chẳng ai trên đời là thuần chủng cả. Sinh học chẳng có ý nghĩa gì khi quân Nga sát hại người bạn thân nhất của tôi. Khi cậu ấy chết, tôi biết mình là người Ukraine, và nhiệm vụ của tôi là trả thù cho cậu ấy.”

Cô gái ở ghế bên cạnh gật đầu: “Tôi là người Nga về mặt sinh học, nhưng tôi là người Ukraine cả về hành động lẫn tâm hồn. Việc bố mẹ tôi là người Nga giống như một quả chanh đắng nghét mà tôi buộc phải ăn vậy. Tôi căm thù tất cả những gì liên quan đến Nga. Tôi thậm chí căm thù chính bản thân mình: Tại sao cái thân xác đẹp đẽ này lại bị cấu thành từ nguồn gien ghê tởm ấy.” (Cô gái quả thật rất ưa nhìn và đã từng chiến thắng trong một cuộc thi sắc đẹp).

“Suốt một hai năm đầu, giận dữ là cảm xúc duy nhất mà tôi thấy trong trái tim mình. Cả ngày tôi chỉ xem những video cảnh lính Nga bị truy đuổi, cảnh chúng bị dồn vào chỗ chết, cảnh xác chúng bị đồng đội bỏ lại. Tôi hào hứng mỗi khi thấy drone quân mình bắn trúng bọn Nga. Máu chúng tóe ra, đầu chúng nổ tung thành từng mảnh. Chúng chết thật là đáng kiếp.”

Toàn bộ cuộc trò chuyện cùng những lời chia sẻ trên được nói bằng tiếng Nga.

Thái độ với cuộc chiến

Sau gần 4 năm kháng cự, sự mệt mỏi đã khiến người Ukraine thay đổi đáng kể về cách nhìn đối với cuộc chiến. Năm 2022, 73% người Ukraine muốn đấu súng đến cùng để giành thắng lợi. Đến năm 2025, con số này giảm xuống còn 24%. Các động thái ngoại giao và nỗ lực của lãnh đạo Ukraine, Nga, Mỹ và châu Âu khiến đa số người dân (67%) hiện nay ủng hộ giải pháp trên bàn đàm phán.

Tuy nhiên, thái độ với Nga thì hầu như không thay đổi. Người Ukraine giữ sự đồng thuận cao trong việc tiếp tục coi Nga là kẻ xâm lược.

Năm 2022, khi cuộc chiến mới nổ ra, một cuộc thăm dò quan trọng của Lord Ashcroft cho thấy 98% người Ukraine, bao gồm cả 82% những người có gốc gác Nga, ủng hộ sự toàn vẹn lãnh thổ, không một tấc đấc nào của Ukraine được thuộc về Nga. 97% người Ukraine oán ghét Putin.

Tại các vùng miền Đông đang bị chiếm đóng, số liệu trước chiến tranh cho thấy đa số cư dân Donbas, Kherson, và Zaporizhzhia muốn tiếp tục là một phần của Ukraine. Số người muốn ly khai chiếm từ 10-30%. Sau khi chiến tranh xảy ra, hàng triệu người chống đối Nga đã chạy hết về phía Tây. Dưới sự quản thúc thông tin của Nga, rất khó có thể biết thái độ của những người ở lại hiện nay thực sự ra sao.

Sau gần 4 năm, người Ukraine đang phải đối mặt với tâm lý mệt mỏi, bế tắc, đau đớn và mất dần hy vọng. Chi phí nhân mạng và kinh tế quá lớn đã khiến họ thay đổi thái độ từ “phải chiến đấu” sang “phải kết thúc” cuộc chiến.

Tuy nhiên, sự thay đổi chiến thuật không có nghĩa là từ bỏ lãnh thổ. Theo Gallup, 75% kiên quyết bác bỏ bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào mà phải mất đất cho Nga. Cố gắng đàm phán là chiến lược sống còn, không phải là sự đầu hàng. Tại các vùng Ukraine vẫn giữ được chủ quyền, số người duy trì thái độ phản kháng với Nga là 99%.

Ngày rời Ukraine, tôi nhận được tin nhắn của Olga. Cô đã đoạn tuyệt với người chị họ mà cô vốn yêu thương như một phần thân thể. Khi Olga cắt đứt quan hệ, chị khóc òa lên: “Bao giờ thì chị mới được gặp lại em?”

“Nếu Nga thắng” – Olga trả lời – “chị có thể đến đây và tự tay mở nắp hầm mộ em. Vì khi đó, đất này đã thành đất của Nga.

Ghi chú về tác giả và tác phẩm: Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng vào Giao tiếp-Quản trị đa văn hóa và Phát triển năng lực cá nhân. Loạt bài ghi lại những quan sát của tác giả sau gần 4 tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến (tháng 6-9/2025). Chuyến đi nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa với tư cách cá nhân, độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào. Tên một số nhân vật đã được thay đổi.

Phần tiếp theo trong loạt bài Nga – Ukraine: Chiến tranh hay hòa bình?, tác giả Nguyễn Phương Mai tìm hiểu cách mà người dân Ukraine thích ứng với tình trạng hiểm nguy và bất định kéo dài của chiến tranh.

Đặt lại tên cho nỗi sợ

Ở Hà Nội ngày xưa, cứ tới 12 giờ trưa, từ Nhà hát Lớn sẽ vang lên một hồi còi dài và to. Với tôi, hồi còi ấy báo hiệu giờ người lớn nghỉ làm, giờ trẻ con trốn ngủ trưa đi bêu nắng, giờ đường phố vắng hơn để chơi nhảy dây, trốn tìm.

Lần đầu tiên khi tiếng còi báo động ở Ukraine vang lên, tim tôi chững lại một nhịp. Có lẽ vì tuổi thơ đã quá quen với tiếng còi âm vang cả thành phố nên tôi không thấy sợ hãi. Chỉ 48 tiếng sau khi tới Ukraine, những hồi còi đã trở thành một phần nhịp sống của tôi mỗi ngày. Một bà cụ còn hài hước ví von: “Bao giờ trứng gà lên giá mới lo. Chứ bây giờ còi báo động không ai quan tâm nữa đâu.”

Như tất cả mọi người, tôi đặt sinh mạng mình vào tay lực lượng phòng không Ukraine. Tôi tin họ sẽ bắn chặn mọi cuộc tấn công khi trời còn sáng. Tâm lý “sống chung với bão” khiến tôi nhanh chóng đặt lại tên cho nỗi sợ. Không ai có thể ngày nào cũng vài lần ngừng tất mọi việc để đi ẩn náu.

Nguyên tắc ‘hai bức tường’

Nhưng với những đợt tấn công ban đêm, tôi phải tập kỹ năng sinh tồn từng bước một. Bài học sống sót đầu tiên diễn ra tại gia cư một người bạn sống gần nhà máy năng lượng nên thường xuyên bị dội bom. Hôm ấy đang ăn tối thì báo động. Chị vợ kiểm tra Telegram, nói có nhiều drone bay về khu vực nhà mình. Vì drone thường bay chậm và không thấy có tên lửa nên gia đình yên tâm ăn tiếp.

Chẳng dè 15 phút sau có tiếng nổ. Tôi ngó ra cửa sổ thì bị đứa bé con chủ nhà kéo mạnh một cái. Tôi ngã sập xuống sàn. Nó cuống quýt xin lỗi rồi bảo: “Cô ngốc thế. Không bao giờ được đứng gần cửa kính”.

Nếu không có hầm trú ẩn, nguyên tắc “hai bức tường” là sự bảo vệ tối thiểu. Hai lớp vật cản giúp giảm thương vong nếu những mảnh nhỏ của tên lửa và drone không may rơi trúng. Tuyệt đối tránh ngủ ở nơi có cửa giáp đường bởi muôn mẩu kính vỡ sẽ biến thành hàng trăm viên đạn bắn nát người.

Trong suốt thời gian ở Ukraine, số đêm tôi ngủ trên giường chắc không quá 10 lần. Nhà bếp, hành lang, phòng tắm – những nơi hội đủ nguyên tắc hai bức tường – thường xuyên trở thành chỗ tôi đặt lưng. Ở nhiều gia đình, trẻ con ngủ luôn trong bồn tắm.

Chú tâm vào hiện tại

Nhưng không phải ai cũng chấp nhận việc nỗi sợ trở thành bạn đồng hành cùng giấc ngủ. Một luật sư ở Kharkiv nói rằng cô đã vô cảm với các trận tấn công ban đêm. Đêm xuống, cô đeo nút tai, tắt báo động, cầu nguyện, rồi bình thản lên phòng ngủ tầng 7. Trước chiến tranh, căn hộ ấy rất đắt tiền. Bây giờ, tầng cao lại dễ trúng đạn nhất. Nhưng cô đã quyết định rằng “chết lúc nào cũng được. Nhưng sống thì phải cho ra sống.”

“Nếu vẫn bị đánh thức bởi còi báo động thì chị làm gì?” – “Tôi tặng Putin một ngón giữa (hàm ý chửi rủa) và ngủ tiếp.”

Một bạn trẻ tâm sự với tôi: “Khi không có lựa chọn nào thì điều duy nhất mình có thể làm tốt là tập trung vào hiện tại. Em không nghĩ ngợi xa xôi nữa mà chỉ lập kế hoạch cho hôm nay, cho bây giờ. Ví dụ như sáng nay mình sẽ làm việc gì, và nhất định sẽ làm thật tốt. Chiều nay mình sẽ ăn gì, và nhất định phải ăn thật ngon. Tối nay mình sẽ gặp ai, và nhất định phải ôm họ một cái trước khi chia tay.”

“Tuần trước em mua một bịch mì tôm và ngồi thần ra xem mình sẽ ăn vị nào, để dành vị nào. Đột nhiên có báo động. Thế là em lao vào bếp nấu gói mì ngon nhất. Tại sao lại phải chờ? Chắc gì mình còn sống đến ngày mai? Nếu cuộc đời chỉ là một chuỗi những khoảnh khắc thì em phải sống khoảnh khắc bây giờ thật là tử tế.”

“Em và ông xã lấy nhau cũng hệt như ăn mì tôm vậy. Hôm ấy sau khi chui từ hầm trú ẩn lên, tụi em quyết định kết hôn.”

Trong sự hỗn độn và bất định của thời chiến, người dân không thể tự định đoạt được mạng sống và tương lai của mình. Chiến lược tâm lý để sinh tồn là tập trung vào những gì có thể kiểm soát được. Đó là những hoạt động hằng ngày, những quyết định nhỏ trong tầm tay, những kế hoạch mà khả năng của chính mình cho phép.

Đa số trường học và công sở linh hoạt việc học và làm việc online. Nhiều nơi cho phép đến trễ nếu đêm trước mọi người phải chạy nạn. Các liên hoan nghệ thuật vẫn tiếp tục trong làn khói bom, trong hầm trú ẩn. Hệ thống trường học ngầm dưới lòng đất dần hoàn thiện. Những trận bóng kéo dài 4-5 tiếng hay đôi khi vài ngày: báo động thì dừng lại, hết báo động lại lên đá tiếp.

Chiến tranh trở thành một phần tất yếu của cuộc sống. Dù mỗi đêm chỉ ngủ vài tiếng, người dân vẫn duy trì những thói quen từ trước chiến tranh, từ việc tập gym, hẹn hò trên Tinder, cà phê với bạn khi tan sở, đi dạo trong công viên với chó hay quay cuồng trong vũ trường. Việc duy trì nhịp sống bình thường trở thành một hành động kháng cự, một sự khẳng định thầm lặng rằng bom đạn không thể cướp đi toàn bộ cuộc sống này.

Chính vì thế, nhìn từ ngoài vào, chẳng ai nghĩ đây là một đất nước đang có chiến tranh. Nhịp sống hối hả, trẻ trung vẫn cuộn chảy quanh những ốc đảo thanh bình và yên tĩnh của nông thôn và thành phố. Dù đêm trước thành phố bị đánh bom, sáng hôm sau người lớn vẫn đi làm, trẻ con vẫn đi học, tụi thanh niên vẫn hôn nhau ở góc phố, những ông già vẫn đánh cờ trên ghế đá, lũ chim bồ câu vẫn ị lên đầu các bức tượng danh nhân, và khách du lịch vẫn không hoàn toàn biến mất.

Hoa và tinh thần ‘phải sống’

Một trong những ấn tượng đầu tiên của tôi ở Ukraine là hoa. Những cánh đồng hướng dương trải dài ngút ngàn ở nông thôn. Những vườn hoa lung linh ở trong thành phố. Khu tưởng niệm liệt sĩ ở trung tâm thường có sẵn những cái lọ đầy nước để người dân cắm hoa tươi mỗi ngày. Bến tàu điện ngầm nào cũng có những tiệm hoa lớn nhỏ. Các cụ già cầm hoa bán rong hoặc bày ra sạp nhỏ. Bất kỳ lúc nào, chỉ cần nhìn quanh một vòng là sẽ thấy ai đó đang cầm một bó hoa.

Ngày 8/3 năm 2022, chỉ hai tuần sau khi Nga tấn công, doanh số hoa ngày Quốc tế phụ nữ vẫn không hề suy giảm. Khắp nơi ngập tràn hình ảnh những người đàn ông trong quân phục lính hối hả đi mua hoa tặng người thân.

Bom đạn đã phá hủy và khiến tổng quy mô thị trường xuất nhập khẩu giảm mạnh. Tuy nhiên, nhu cầu bán lẻ nội địa lại bình phục nhanh và tăng nhẹ. Bốn năm qua, binh sĩ ở tiền tuyến đã đặt hàng triệu đơn hàng trực tuyến để gửi hoa về nhà. Vào dịp lễ tết, nhiều người mua hoa tặng cho những phụ nữ có chồng con đang chiến đấu. Ở Ukraine, cuộc chiến đã biến hoa trở thành một biểu tượng mạnh mẽ của sự sống còn, của hy vọng, của lời hứa người thương rồi sẽ trở về.

Tái kiến thiết siêu tốc

Quay trở lại trận ném bom gây thương vong kỷ lục tại Kyiv ngày 31/7/2025. Sáng hôm sau, tôi đã cùng vài bà con người Việt đến một căn chung cư bị mảnh tên lửa phạt nát mặt tiền. Giữa đống đổ nát, người dân trật tự xếp hàng khai báo thiệt hại. Một cảnh sát dùng luôn nắp chiếc ô tô đã bị móp méo và rụng hết kính cho việc ghi chép. Trong khoang xe trống hoác, một con gấu bông nằm lăn lóc giữa những mẩu kính vỡ.

Chỉ vài tiếng sau khi bị ném bom, chính quyền đã kịp chở đến hàng trăm tấm ván gỗ để ráp tạm lên các khung cửa bị phá vỡ. Các gia đình thu dọn bãi chiến trường. Họ điềm nhiên quẳng những mảnh tên lửa cháy đen, đôi khi to bằng nửa tấm chiếu lên xe chở rác như quẳng một cái vỏ chuối ăn xong thì phải vứt.

Trong quanh cảnh ấy, điều khiến tôi bất ngờ nhất là sự im lặng. Không một tiếng than thở, không một lời oán thán. Thậm chí những cuộc trao đổi cũng có âm lượng rất nhỏ. Người ta lặng lẽ xếp hàng, lặng lẽ thu dọn, lặng lẽ giúp nhau. Một người đàn ông gõ gõ vào cánh cửa bị sập của hàng xóm. Ông bỏ đi. Một lúc sau, tôi nghe sau lưng đánh “rầm” một cái. Hóa ra ông đang cầm một cái rìu rất to và phang thẳng vào bản lề, giúp nó rời hẳn ra.

Sự kiên cường và khả năng tái kiến thiết siêu tốc không chỉ là phản ứng tự phát của người dân. Đó còn là một chiến lược chủ động của chính phủ (Rapid recovery- Швидке відновлення) nhằm duy trì cuộc sống bình thường và ổn định tâm lý nhanh nhất có thể.

Sau những đợt đánh bom quy mô lớn của Nga, điện nước thường được phục hồi rất nhanh, đôi khi chỉ trong vòng vài giờ. Khi một siêu thị ở Kharkiv bị trúng đạn, ban giám đốc cam kết sẽ mở cửa lại sau 48 tiếng. Khi cầu bộ hành ở Kyiv bị tấn công, giao thông được khôi phục chỉ trong 3 ngày. Khi tên lửa phá nát một ngã tư quan trọng nằm giữa Đại học Shevchenko và Nhà hát Opera, xe đi lại bình thường chỉ sau vài ngày. Nếu không có bức tường nham nhở được cố tình giữ lại, tôi sẽ không thể nhận ra đây chính là hiện trường của vụ tấn công từng khiến thế giới dậy sóng.

Quốc gia số giữa thời chiến

Chính sách tái kiến thiết siêu tốc thể hiện rõ nhất ở lĩnh vực công nghệ, góp phần tạo ra một xã hội số hoạt động khá hiệu quả.

Ngày đầu tiên ở Ukraine, tôi phải đi xe điện về trung tâm thành phố Lviv. Theo chỉ dẫn bằng tiếng Anh, tôi chỉ cần chạm nhẹ thẻ tín dụng của ngân hàng Hà Lan vào màn hình. Quả là rất hiện đại. Nhiều nước tiên tiến vẫn còn phải mua vé giấy hoặc thẻ trả trước.

Chưa hết, Ukraine là đất nước đầu tiên mà cái máy mua vé nhắc tôi nhớ trả tiền cho cái… vali, tương đương một vé. Số tiền rất ít, và giá vé cố định. Một lần khác, tôi mua vé tàu trên mạng xong thì muốn trả lại. Chỉ cần một nút nhấn, nhà tàu thông báo họ sẽ hoàn tiền sau 30 ngày. Hai tuần sau tiền đã xuất hiện. Việc thanh toán và quản lý đỗ xe cũng hoàn toàn qua điện thoại, không cần cột trả tiền như nhiều nước khác. Tại một viện bảo tàng, khi tôi trả bằng tiền mặt, người phụ nữ lẽ phải tới 70 tuổi ngồi sau quầy nhìn tôi như nhìn một kẻ đến từ thời đồ đá.

Khi cuộc sống vật lý phải chịu sự xáo trộn cường độ cao do chiến tranh, một xã hội số bình ổn và hiệu quả mang lại sự cân bằng tâm lý. Hệ sinh thái dịch vụ công số hóa Diia (Дія, “Hành động”) là một chính phủ thông minh đáng để nhiều nước học hỏi.

Ukraine là quốc gia đầu tiên trên thế giới mà hộ chiếu, căn cước công dân, bằng lái xe, thẻ sinh viên trên ứng dụng Diia có giá trị pháp lý tương đương bản giấy. Điều này giúp hàng triệu người chạy nạn xác minh danh tính mà không cần giấy tờ vật lý. Việc kết hôn và khai sinh cho em bé cũng hoàn toàn được số khóa, giúp những người lính ở tiền tuyến kết nối dễ dàng hơn với hậu phương. Cũng trên Diia, bạn có thể đăng ký doanh nghiệp trong vòng nửa tiếng – tốc độ có thể được coi là nhanh nhất thế giới. Hệ sinh thái này đã giúp Ukraine giảm 10% nhân lực và tiết kiệm hàng chục triệu đô la.

Sự chuyển đổi số mạnh mẽ ấy khiến chính những người vốn sống quá lâu trong tư duy cũ cũng thấy ngạc nhiên. Một Việt kiều làm kinh doanh chia sẻ với tôi:

“Thế hệ bọn chị đôi khi cứ sợ những thứ mới lạ, rồi đổ cho xã hội phương Tây phức tạp. Nhưng thật ra nó lại rất văn minh. Năm ngoái chị mất giấy tờ xe. Chồng chị kêu: Giời ơi, lại mất mớ tiền làm lại. Chị cũng liên hệ người nọ người kia để giúp. Tức là vẫn kiểu tư duy hồi xưa, cái gì cũng nghĩ ‘phải tiền mới xong’.

Hôm ấy chị hẹn cái thằng cò ở chỗ làm giấy tờ. Nó lại bảo chị đợi 30 phút. Trong lúc đợi chả biết làm gì chị đi vào quầy. Họ bảo khai vào đây, xong mấy chục đô gì đấy, cộng thêm cái giấy khám sức khỏe đã có sẵn là xong. Chị nghĩ ôi thế chắc phải chờ cả tháng. Nhưng nó nói chiều nay lấy. Thế chị làm luôn, mất có mấy phút. Lúc thằng kia ra, chị kêu tao xong rồi, cảm ơn mày. Chồng chị thương tình, bảo thôi cho nó mấy đồng. Chị cãi, em đang là người đúng, sao tự dưng anh lại muốn em thành người sai?”

Biến đau thương thành hành động

Olena là giáo sư tâm lý học lâm sàng. Khi gặp tôi, bà chỉ tốn chừng 1 phút để chào hỏi rồi mở laptop và vào ngay công việc. Bà nói say sưa về dự án hàn gắn chấn thương tâm lý cho những phụ nữ di tản từ miền Đông giáp với Nga. Ngoài ra, bà còn huấn luyện cho quân đội, chính phủ và nhà thờ.

Nhưng câu chuyện riêng của Olena thì là một bi kịch. Chỉ trong một thời gian ngắn, bà mất đi ba người thân. Chồng bà bị quân Nga truy đuổi và chết trong rừng. Con trai bà lẽ ra được miễn nhập ngũ vì gia đình có ba trẻ nhỏ, nhưng anh vẫn xung phong đi lính và mới hy sinh. Một người bạn thân của bà ở châu Âu cũng vừa qua đời.

“Tôi là một người bà, một người mẹ, một chuyên gia. Công việc khiến tôi trở nên có ý nghĩa. Ngay sau khi con trai tôi qua đời, tôi vẫn tiếp tục những kỳ huấn luyện. Tôi nhất định không bỏ lỡ ngày nào. Tôi chỉ vắng mặt một ngày vì hôm đó là lễ tưởng niệm cho thằng bé. Ôi, đứa con bé bỏng và quả cảm của tôi.”

Đau thương quá lớn khiến đôi mắt Olena lúc nào cũng mọng nước, nhưng kỳ lạ thay, môi bà lại như thể đang cười. Bà bảo: “Tôi sinh ra đã thế rồi. Mẹ tôi bực lắm vì mắng mỏ thế nào tôi cũng cười. Đó là cách tôi đương đầu với cuộc sống này. Đó là cách người Ukraine đi qua cuộc chiến này. Chúng tôi cười vào mặt kẻ thù.”

Câu chuyện của Olena khiến tôi liên tưởng đến tinh thần tình nguyện mạnh mẽ – một hiện tượng khá đặc thù của Ukraine. Đó là “cuộc chiến toàn dân” nơi mọi người tham gia vào việc phục hồi xã hội một cách nhiệt thành, bền bỉ và sâu rộng. Họ mua quân dụng và vũ khí cho lính, may lưới ngụy trang, quyên góp tiền, tiếp đón người tị nạn. Bất chấp sự mệt mỏi chán ghét chiến tranh, hầu hết những người tôi gặp đều đã và đang tham gia vào sự trỗi dậy của một xã hội dân sự mạnh mẽ. Trong trật tự dân sự đó, những đóng góp của họ có ảnh hưởng trực tiếp trên chiến trường và được cộng đồng ghi nhận.

Tuy nhiên, cuộc chiến toàn dân này không chỉ là biểu hiện của tình yêu quê hương có nguồn gốc sâu xa trong lịch sử của Ukraine. Ở mặt kia của tấm huân chương, nó cũng thể hiện sự nghi ngờ với chính quyền hiện tại và bộ máy quan liêu, tham nhũng – một đề tài tôi sẽ trở lại trong kỳ sau.

Khả năng đàn hồi của Ukraine

Trong tiếng Anh, từ resilience mô tả khá chính xác tinh thần bền bỉ và ý chí kiên cường của của người dân nơi đây. Khả năng đàn hồi mạnh mẽ ấy như sợi dây cao su, dù bị kéo căng nhưng luôn bật về hình dáng cũ.

Người Ukraine đối mặt với bất ổn bằng việc xoay chuyển tâm lý để sống chung với bão. Họ zoom vào thực tại, sống hết mình trong từng khoảnh khắc quý giá của bình yên. Họ nỗ lực duy trì cuộc sống mỗi ngày, bình thường hóa nguy cơ bom đạn. Trong bối cảnh chiến tranh hỗn loạn, họ cố gắng làm chủ tình huống bằng một xã hội số hiệu quả, bằng khả năng tái kiến thiết siêu tốc, bằng việc tham gia tình nguyện. Những hành động trong tầm tay giúp họ giành lại quyền kiểm soát, từ chối bị tê liệt.

Cho tới thời điểm này, 62% người Ukraine trên vùng lãnh thổ do chính quyền kiểm soát vẫn sẵn sàng chịu đựng cuộc chiến. Hẳn nhiên, đằng sau sự kiên cường này là một khoản nợ tâm lý khổng lồ. Khả năng phục hồi của Ukraine là phi thường, nhưng không phải là vô hạn.

Cuộc chiến ‘thiện – ác’

Rời Ukraine, tôi vẫn giữ ứng dụng Air Alert trên điện thoại. Tôi muốn lưu lại dẫn chứng sinh động nhất về tinh thần bền gan, hài hước và khả năng lồng ghép văn hóa của người Ukraine.

Mỗi ngày khoảng chục lần, Air Alert hối thúc người dân xuống hầm. Sau khi tên lửa và drone của Nga đã bị bắn hạ, ứng dụng vang lên giọng nói của diễn viên Mark Hamill – người thủ vai Luke Skywalker trong series huyền thoại Chiến tranh giữa những vì sao (Star Wars).

Khi nhận lời lồng tiếng cho app báo động này, Mark Hamill muốn nối cuộc chiến ở Ukraine với câu chuyện về Liên minh Nổi dậy – một nhóm quân kháng chiến nhỏ bé, bị áp đảo về vũ khí và nguồn lực nhưng vẫn kiên cường chống lại Đế chế Thiên hà bạo tàn, có công nghệ vượt trội. Trong tình thế tuyệt vọng, yếu tố quyết định chiến thắng là niềm tin vào một sức mạnh huyền bí “the Force” và ý chí kiên cường của những dân thường như cậu bé Luke Skywalker.

Phần lồng tiếng trong Air Alert là một cú bẻ lái tài tình. Người Ukraine đã biến xung đột bạo lực thành vấn đề đạo đức, biến nỗi sợ thành sức mạnh, biến thực tế kinh hoàng của bom đạn thành nguồn cảm hứng anh hùng mang tinh thần Jedi.

“The air alert is over. May the Force be with you.” (Báo động không kích đã kết thúc. Cầu mong Thần lực phù hộ cho chúng ta).

Ghi chú về tác giả và tác phẩm: Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng vào Giao tiếp-Quản trị đa văn hóa/Phát triển năng lực cá nhân. Loạt bài ghi lại những quan sát của tác giả sau gần 4 tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến (tháng 6-9/2025). Chuyến đi nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa với tư cách cá nhân, độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào. Tên một số nhân vật đã được thay đổi.

Trong những kỳ trước, loạt bài về cuộc chiến ở Ukraine đã miêu tả cảnh bom đạn (bài 1), sự đổ nát (bài 2) và cách người Ukraine sống sót trong cuộc chiến (bài 3). Bài viết kỳ này nói về những thách thức nhân lực và hậu cần của quân đội Ukraine.

‘Tùng bộ đội’

Vừa ngồi xuống bàn, Halina lập tức mở điện thoại cho tôi xem một bức ảnh. Thì ra cô đã chuẩn bị sẵn từ trước, chỉ chờ gặp tôi là bật lên.

“Cậu ấy là anh hùng của Ukraine. Cậu ấy đi lính từ những ngày đầu tiên, cầm súng ở những mặt trận khốc liệt nhất. Bị thương 5 lần, nhưng cứ bình phục là tiếp tục chiến đấu.”

Rồi Halina phóng to ảnh ra và cười: “Cậu ấy lại rất sexy nữa. Crush của đứa bạn mình đấy. Vô địch giải thể hình của Ukraine. Cảm ơn Việt Nam đã chia sẻ với đất nước này một chiến binh dũng cảm và đẹp trai như thế.”

Tùng đã từng được BBC News Tiếng Việt phỏng vấn. Nhiều người Việt ở Ukraine lưu tên cậu trong danh bạ một cách trìu mến: “Tùng bộ đội.”

Sinh ở Hà Nội, hết cấp 3 Tùng mới sang Ukraine với bố. Cậu hồn nhiên kể: “Lúc đó em tưởng đi Tây cũng như đi Mỹ, chắc phải hoành tráng lắm. Ai dè sang đây cũng thất vọng một tý vì nó không vui như mình nghĩ.”

Tình nguyện

Tuy không sang chảnh như tưởng tượng, nhưng sau nhiều năm sinh sống, Ukraine dần trở thành quê hương yêu dấu. Khi Tùng giật giải quán quân thể hình Ukraine, chuẩn bị ra nước ngoài thi đấu thì chiến tranh xảy ra.

“Nga đánh một cái thì mấy thằng bạn em gọi điện. Chúng nó kêu ở trung tâm đang phát súng cho dân tự vệ. Không có ô tô thì đi bộ. Thế là cả lũ đi bộ cả chục cây. Tới nơi thì hết súng.

Suốt những tháng sau đó khu tuyển quân lúc nào cũng xếp hàng dài. Nhưng có phải ai cũng được chọn đâu. Ghi tên tuổi vào đó rồi họ đuổi mình về.”

Đợt tuyển quân đầu tiên Tùng không được đi. Dù là công dân Ukraine nhưng quá thất vọng, cậu thậm chí gọi điện đến Đại sứ quán Việt Nam để hỏi xem phải làm thế nào mới được ra trận.

Thế trận toàn dân

Quân đội chính quy của Ukraine chỉ có 250.000 binh sĩ và 8 năm kinh nghiệm từ lúc Nga sáp nhập Crimea. Năm 2022, Putin bất ngờ đánh thẳng vào Kyiv với tham vọng một chiến thắng thần tốc để quân đội trở tay không kịp.

Ai cũng cho rằng Ukraine sẽ sụp đổ. Đức từ chối cung cấp một số vũ khí hạng nặng vì sợ Nga chiếm giữ. Hàng tỷ đô la viện trợ bị hoãn. Mỹ đề nghị tổng thống Zelensky sơ tán và thành lập chính phủ lưu vong. Tuy nhiên, ông tuyên bố: “Tôi cần đạn dược chứ không cần di tản.”

Ukraine sống sót chính là nhờ gần một trăm nghìn người dân đã lập tức trở thành dân quân tự vệ. Họ ra trận chiến đấu bằng súng trường được phát hoặc súng săn. Họ ra trận trong những bộ đồ thường ngày: quần bò, áo bông, mũ len, khăn dạ… Họ lập chốt kiểm soát, truy lùng chỉ điểm Nga, tạo lớp phòng thủ cho đến khi quân đội chính quy tiếp quản. Tinh thần bảo vệ đất nước vượt qua mọi rào cản hành chính và hậu cần.

Tùng kể: “Tụi em tập trung trong hầm để xe. Đứng thành hai hàng. Họ bảo những thằng bên phải về đơn vị này, bên trái về đơn vị kia. Thế là cả lũ ra mặt trận. Ngoài vũ khí ra, còn lại nhà em tự mua hết: giày, mũ, áo giáp, tai nghe chống ồn… Rồi tụi em cũng tự tìm hiểu vũ khí luôn, khẩu này bắn thế nào, lựu đạn này giật chốt ra sao, bom này găm kiểu gì.”

Thách thức trong tuyển quân

Tuy nhiên, cuộc chiến kéo dài đã biến tinh thần tình nguyện dần trở thành nghĩa vụ bắt buộc. Luật Ukraine miễn nhập ngũ cho người có vấn đề sức khỏe, gia đình có từ 3 con nhỏ trở lên, cha/mẹ đơn thân, người chăm sóc thành viên bị khuyết tật, thân nhân liệt sĩ, công chức cấp cao, an ninh, sinh viên và giáo viên.

Báo chí bắt đầu phanh phui những vụ lách luật động trời. Cả một đường dây “mua bệnh” liên quan đến bác sĩ và giám đốc tuyển quân. Nổi tiếng nhất là vụ bê bối “Tiểu đoàn Dubai”. Trong khi luật cấm đàn ông từ 18-60 tuổi xuất cảnh thì một “tiểu đoàn” chính trị gia và doanh nhân sống xa hoa ở nước ngoài, “hô hào yêu nước bằng máu của kẻ khác”.

Những biện pháp mạnh được áp dụng. Nhiều video ghi lại cảnh bắt lính ngay trên phố nếu không trình được giấy tờ hợp lệ. Mới đây, người lái xe của diễn viên Angelina Jolie cũng bị bắt lính khi cô thăm Ukraine vì mục đích nhân đạo. Tuy nhiên, người ta đồn rằng nếu có 1.000 – 2.000 đô la thì sẽ được thả, còn bị bắt lại hay không thì hên xui.

Khi chiến tranh xảy ra, Ukraine bãi bỏ luật nghĩa vụ thời bình và áp dụng luật huy động thời chiến với nam thanh niên 27-60 tuổi. Luật này không quy định thời gian phục vụ. Vài thanh niên đang trốn lính tâm sự với tôi rằng họ sẵn sàng cầm súng, nhưng họ cần một số năm cụ thể. Hiện nay, nhập ngũ đồng nghĩa với phục vụ vô thời hạn. Sự bất định ấy khiến họ cảm thấy mình sẽ “bị kẹt ở chiến trường cho đến chết”.

Tham nhũng

Tham nhũng cũng len lỏi vào hàng ngũ những người cầm súng. Để được về tuyến 2, một số binh sĩ đã thương lượng với chỉ huy, đổi lương tháng lấy sự an toàn. Tôi từng gặp một gia đình Việt Nam, mỗi lần thăm con là tiếp tế cho cả đơn vị. Họ cũng dấm dúi đút lót thêm cho chỉ huy: “Nó nhận quà, nhận tiền là anh chị thở phào em ạ. Nó còn nhận là con mình còn cơ hội sống.”

Ở cấp cao hơn, “vụ bê bối Trứng Vàng” khiến cả xã hội phẫn nộ. Bộ Quốc phòng đã mua trứng với giá 17 hryvnia/ quả (10.000 đồng) trong khi siêu thị chỉ gần một nửa. Một người vợ lính nói với tôi: “Người Ukraine hiện có hai cuộc chiến, với hai kẻ thù riêng biệt: Một là quân Nga xâm lược từ ngoài vào, hai là quan chức tham nhũng từ trong ra. Cả hai đều đáng tội chết.”

“Nếu được làm lại, chị có để chồng mình ra tiền tuyến?” – Người phụ nữ nhìn tôi ngạc nhiên, thoáng chút bực mình – “Thì tôi vừa nói đấy thôi. Ukraine có hai kẻ thù. Chồng tôi đánh một, tôi đánh một.”

Hẳn nhiên, sau 4 năm ròng rã, không phải ai cũng giữ được tinh thần quyết liệt như người vợ lính ấy. Ngoài rất nhiều người tình nguyện ra trận mà tôi đã gặp, số còn lại tôi tạm chia thành ba nhóm chính.

Nhóm 1: Chấp nhận nghĩa vụ cầm súng

Nhóm này chiếm đa số. Họ coi việc bảo vệ đất nước là trách nhiệm không thể lẩn tránh.

Tôi đã gặp một ông bố người Việt có con trai vừa ra trận. Theo luật Ukraine, giấy gọi nhập ngũ có thể tới nhiều lần, nhưng chỉ có hiệu lực khi người nhận trực tiếp ký. Ông kể: “Khi mở cửa nhận giấy nó không hề bị sốc. Nó đã sẵn sàng. Thậm chí nó đã ký sẵn giấy ly hôn, đề phòng nếu bị thương nặng thì vợ có thể đi bước nữa một cách nhẹ nhàng nhất.”

“Nó không muốn giết người đâu. Nhưng phải chứng kiến lính Nga man rợ quá, thậm chí vào làng giết cả dân thường, rồi hiếp phụ nữ, thì nó căm thù. Tinh thần nó ngày càng vững vàng. Tôi trước cũng yêu Putin lắm. Nhưng bây giờ Putin là kẻ muốn giết con tôi.”

Ở khu chợ Odesa, tôi cũng gặp một người mẹ Việt Nam có con mới nhập ngũ. Chị vừa xếp hàng lên sạp vừa kể: “Bọn Nga tuyên truyền rằng bị bắt lính là bị dí súng vào tay, tống ngay ra chiến trường. Nhưng con chị đây, nó mời thằng bé lên xe, tới nơi ghi danh còn hỏi ‘mày đói không tao đi mua bánh mì cho’. Xong nó nói thêm: ‘Mày muốn thì cứ trốn. Bọn tao cam kết để mày tự do trốn. Nhưng khi thoát ra ngoài, pháp luật sẽ xử mày tội trốn nghĩa vụ’.

Rồi nó đi huấn luyện 3 tháng, học đủ thứ, kể cả việc đối xử với tù binh cho đúng luật. Giờ nó béo lên, chững chạc lắm. Chị hỏi nó có muốn mẹ đút tiền để được về không thì nó bảo: ‘Thôi, ai cũng thế thì Nga nó chiếm hết, mẹ cũng không thể yên ổn bán hàng được nữa’.”

Nhóm 2: Yêu nước, thù Nga, nhưng trốn lính

Nhóm này là thiểu số. Những câu chuyện của họ thường quặn thắt sự giằng xé tâm can. Họ hiểu chiến đấu là nghĩa vụ, nhưng họ sợ chết.

Ở Odesa, tôi gặp Maxim, một võ sĩ đấm bốc đẹp như tượng thần Hy Lạp. Anh nói chuyện với tôi mà như thể đang thú tội.

“Nghề chính của tôi là giảng viên nên tôi được miễn nghĩa vụ. Nhưng giáo viên thì cao quý hơn một người đưa thư sao? Tôi thực ra chỉ là một thằng hèn. Tôi thực ra không dám bỏ nghề để cầm súng.

Khi chiến tranh nổ ra, tôi đã quay về Ukraine đi lính. Nhưng ông sĩ quan ở chỗ tuyển quân thấy ngay nỗi sợ hãi trong tôi. Tôi khóc: ‘Cháu sẽ đào công sự, làm gì cũng được, miễn không phải cầm súng.’ Ông bảo: ‘Về nhà đi. Chiến tranh không phải trò đùa.’ Lúc đi ra tôi thấy một cô gái trẻ măng, đáng yêu như một con búp bê. Cô ấy mang trên vai khẩu AK47. Trời ơi, tôi thấy mình hèn hạ. Như rác, như đất, không đáng một xu. Tôi khóc nguyên một ngày.

Tôi tự an ủi rằng ít nhất mình đã không rời quê hương. Nhưng mỗi ngày nhìn vào gương tôi chỉ thấy ô nhục. Có lần gặp một cựu binh ngồi xe lăn, tôi muốn tới bắt tay nhưng rồi bỏ chạy. Làm sao tôi có thể nhìn vào mắt người chiến binh ấy? Anh ta chắc cũng căm ghét một thằng hèn như tôi.”

Maxim khóc. Chàng trai lực lưỡng gục mặt vào gối, vai rung bần bật. Bên cạnh anh, cô người yêu nước mắt vòng quanh, nắm tay anh bóp nhẹ.

Tôi nghĩ thực ra Maxim đã rất dũng cảm khi nhìn thẳng vào sự mâu thuẫn của chính mình, để dám thú tội trước bạn gái và trước một kẻ lạ mặt như tôi.

Nhóm 3: Yêu nước, thân Nga hoặc ghét chính quyền, nên trốn lính

Phải rất khó khăn tôi mới có thể tìm được những người vẫn còn cảm tình với Nga và sẵn sàng chia sẻ. Tuy nhiên, khi tiếp xúc sâu với họ, tôi nhận ra đó chỉ là sự gắn bó tinh thần chứ không phải lòng trung thành như một công dân.

Họ vẫn ủng hộ một Ukraine độc lập và coi đây là cuộc chiến phi nghĩa. Nhưng sự phi nghĩa ấy đến từ sự yếu kém của chính quyền trong việc “giữ mối quan hệ hữu hảo với Nga”. Theo họ, một chính quyền không đủ khôn khéo để tránh cho dân đổ máu thì không xứng để họ hy sinh.

Andrey là trường hợp như vậy. Cậu trách người Ukraine đã tự chuốc họa khi lật đổ chính quyền thân Nga hồi 2014. Tôi ngạc nhiên vì tư tưởng xét lại EuroMaidan vốn chỉ phổ biến ở người già, còn chàng trai này mới 27 tuổi. Nhưng té ra Andrey đang trốn lính. Giọng cậu cay cú, bực bội, đổ lỗi: “Nếu không có Maidan thì tôi đâu phải sống chui lủi thế này. Nhiệm vụ của chính quyền là bảo vệ người dân. Ở cạnh một nước lớn thì tốt nhất là thành đệ tử của nó để dân khỏi chết.”

Symon cũng vậy. Anh không tiếc lời phê phán chính quyền: “Đất nước có lãnh đạo tốt thì sẽ tránh được chiến tranh. Đất nước nào lãnh đạo ngu thì dân đổ máu.” Rồi anh hỏi tôi: “Nếu từ chối cầm súng tôi sẽ bị đi tù. Có nền dân chủ nào bắt dân đi lính như thế? Mai nói đi, đây là vi phạm nhân quyền đúng không?”

Tôi cố tránh trả lời. Tuy nhiên, Symon gặng hỏi quá nên tôi chỉ nói: “Tại nhiều quốc gia, khi có chiến tranh thì cầm súng là ‘nghĩa vụ’ chứ không phải ‘lựa chọn’.”

Những điểm sáng của bức tranh tuyển quân

Ukraine quả thật đang đối mặt với nhiều thách thức. Tuy nhiên, không thể phủ nhận những mặt mạnh như sau:

Hai năm sau cuộc chiến toàn diện, năm 2024, Quốc hội Ukraine phải vượt qua rất nhiều chỉ trích để hạ tuổi của lính huy động từ 27 xuống 25. Một người mẹ Việt Nam có 2 con trai nói với tôi: “Nhiều nước cứ bắt Ukraine thay đổi chính sách. Nhưng ông Zelensky bảo vấn đề không phải là thiếu ‘người’ mà là thiếu ‘vũ khí’. Không có vũ khí thì 18, 20 hay 30 cũng chết. Người trẻ chết thì đất nước cũng chẳng còn.”

Sự giám sát mạnh mẽ của xã hội dân sự là vũ khí chống tham nhũng hiệu quả. Năm 2023, tất cả các giám đốc tuyển quân bị sa thải. Thứ trưởng Bộ Quốc phòng và nhiều quan chức phải ra tòa. Áp lực báo chí cũng đẩy nhanh việc số hóa quy trình tuyển quân, giảm tối đa sự can thiệp của con người để tăng độ minh bạch.

Sau sự kiện Crimea và Donbas năm 2014, nhiều nhóm tình nguyện dân sự có vũ trang xuất hiện. Nổi tiếng nhất là tiểu đoàn Azov chiến đấu chống lại lực lượng ly khai ở Donbas. Báo chí đã mổ xẻ nhiều về việc những thành viên sáng lập Azov có tư tưởng cực hữu và tân phát xít.

Tuy nhiên, thay vì đối đầu với các nhóm dân quân tự phát, chính phủ Ukraine đã đi một nước cờ độc đáo bằng cách sáp nhập họ vào lực lượng Vệ binh quốc gia và quân đội chính quy.

Một mũi tên trúng ba đích. (1) Bất chấp một số tranh cãi, những thành viên cực đoan của Azov đã dần dần bị cô lập hoặc pha loãng vào môi trường mới khi họ chiến đấu sát cánh cùng hàng nghìn binh sĩ khác. Bên cạnh đó, (2) chính phủ kiểm soát được các nhóm vũ trang không chính quy, đảm bảo chuỗi chỉ huy thống nhất.

Quan trọng hơn hết, (3) yếu tố cực đoan ban đầu đã dần chuyển hóa thành tinh thần sẵn sàng hy sinh cho dân tộc. Azov đang được tái định nghĩa, thậm chí trở thành một “thương hiệu” về lòng quả cảm. Hiện nay, những người lính ký hợp đồng quân sự và được đầu quân cho Azov thường có động lực chiến đấu đặc biệt cao do danh tiếng mà cái tên này mang lại. Tuy nhiên, tinh thần dân tộc này có thể trở thành cực đoan sau chiến tranh hay không thì vẫn là câu hỏi để ngỏ.

Phía sau là gia đình

Khi gặp những binh sĩ về nghỉ phép, tôi luôn hỏi điều gì khiến họ sợ nhất. Hóa ra không phải bom đạn hay cái chết. Đó là “gia đình”.

“Tùng bộ đội” tâm sự: “Vợ em đang có bầu. Em quay lại mặt trận là cô ấy gọi liên tục. Không có Starlink thì gọi cho chỉ huy, nhắn cho đồng đội. Cấp trên kêu trời, bảo vợ mày là không được gọi tao nhiều như thế.”

Trong kỳ trước, tôi đã chia sẻ câu chuyện bà giáo sư có con trai mới chết trận. Anh lẽ ra được miễn nhập ngũ vì có ba con nhỏ. Khi anh xung phong đi lính, bà xin con hãy nghĩ tới mấy đứa bé và quyết định lại. Nhưng anh trả lời: “Mẹ à, chính vì nghĩ tới sắp nhỏ nên con phải ra đi.”

Câu nói ấy lặp đi lặp lại với tất cả những người lính tôi gặp: “Hồi chiến tranh xảy ra, tôi nhập ngũ vì đất nước. Nhưng bây giờ, tôi tiếp tục cầm súng vì vợ tôi ở nhà. Tôi không muốn cô ấy phải chạy giặc. Con gái tôi đang học mẫu giáo. Tôi không muốn nó lớn lên trong một đất nước bị xâm chiếm. Em trai tôi sắp trưởng thành. Tôi không muốn nó bị bắt lính cho Putin.”

Ở Odesa, tôi gặp một cựu binh Xô Viết ngày xưa. Ông dành cả buổi để chửi chính quyền. Nhưng khi nói về những người lính, ông già hơn 70 tuổi ứa nước mắt: “Người Ukraine sẽ thắng. Binh sĩ ở tiền tuyến không đánh nhau vì chế độ này đâu. Sau lưng họ là gia đình, là căn nhà họ muốn trở về.”

Bên cạnh là đồng đội

Nhưng không phải ai cũng có một gia đình để neo đậu niềm hy vọng. Hôm ấy trong công viên Lviv, tôi gặp một người lính bước đi khập khiễng. Anh trôi vô định, mặt buồn đến mức đau đớn trào cả ra ngoài. Tôi đánh liều tiến đến hỏi thăm: “Anh ổn không?”

Volodymyr nói được tiếng Anh. Tôi liền mời anh một ly cà phê và lắng nghe câu chuyện đắng nghét của chàng sĩ quan trẻ.

“Cuộc chiến khốn kiếp này đã trao vợ con tôi vào vòng tay kẻ khác. Cô ấy tị nạn ở Tiệp, gặp một gã ở đó và ly hôn với tôi. Tôi trở về trắng tay, ngày nào cũng ra đây chạy trốn căn nhà trống vắng.”

“Nhưng những gia đình tan vỡ như tôi không hiếm. Khi quay lại chiến trường, điều khiến họ tiếp tục xả thân là anh em đồng đội. Chúng tôi vào sinh ra tử. Trên trời là drone săn người, dưới đất là sinh mạng đặt vào tay nhau. Đó chính là gia đình.”

Volodymyr khiến tôi nhớ đến Tùng “bộ đội”: “Bạn bè em chết hết rồi chị ạ. Em chẳng còn ai để gọi nữa. Nhưng em lại thêm đồng đội mới. Mấy tháng đầu còn cãi lộn. Nhưng ra chỗ bom đạn thì phải dựa vào nhau mà sống. Nếu mình sẵn sàng hy sinh để cứu nó thì nó sẽ liều mạng để bảo vệ mình.”

Cả Volodymyr và Tùng là bằng chứng sống cho tâm lý học chiến tranh. Ở điểm khởi đầu, những người lính cầm súng vì Tổ quốc – một khái niệm trừu tượng. Nhưng khi ở giữa ranh giới sống chết, Tổ quốc ở xa, còn đồng đội thì ở gần. Điều khiến họ tiếp tục xả thân là sự gắn kết với những anh em cùng chiến hào (primary group theory). Lý tưởng có thể đưa người lính ra trận, nhưng chỉ có đồng đội mới giữ họ lại trong cuộc chiến.

Bởi trong bom đạn, chỉ khi ai cũng sẵn sàng hy sinh vì nhau thì từng người mới còn cơ hội sống sót. Họ chiến đấu không còn là để chết cho Tổ quốc, mà để sống cùng nhau trở về.

Ghi chú về tác giả và tác phẩm: Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng vào Giao tiếp-Quản trị đa văn hóa/Phát triển năng lực cá nhân. Loạt bài ghi lại những quan sát của tác giả sau gần 4 tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến (tháng 6-9/2025). Chuyến đi nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa với tư cách cá nhân, độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào. Tên một số nhân vật đã được thay đổi.

Trải qua các kỳ trước về sự tàn phá (bài 1), bi kịch mất mát (bài 2), cách người dân thích nghi với chiến tranh (bài 3) cùng những thách thức trong việc huy động binh sĩ (bài 4), bài viết này tập trung vào sự biến chuyển của phương thức tác chiến. Sự xuất hiện của drone và vũ khí mới đã định hình lại cục diện chiến trường và báo hiệu điều gì cho các xung đột trong tương lai?

Chiến hào cổ điển

Khi tôi ngỏ ý muốn được đi theo các đoàn tiếp tế tới tuyến đầu (frontline), một người lính quân y vốn rất nhiệt tình bỗng từ chối ngay lập tức. Sofia nửa đùa nửa thật: “Mình sẽ giải thích cho Mai tại sao với điều kiện bạn đóng góp cho tiền tuyến một… bộ sơn móng tay thật đẹp.”

Trưa hôm ấy, Sofia dành toàn bộ giờ nghỉ để giúp tôi hiểu tại sao một điều trước đây vốn không mấy khó khăn, mà nay lại không thể. Đó là vì frontline không còn được định nghĩa bởi những chiến hào.

Thời hoàng kim của chiến hào là Thế chiến I. Chúng tạo ra những đường biên rõ ràng. Hai bên ẩn náu sau công sự để tiêu diệt đối phương. Khi chiến tranh mới nổ ra, cả Nga và Ukraine đều đào những chiến hào dài, sâu kiểu thế chiến như vậy.

Điều này gây khó khăn cho lính Ukraine khi họ lấy lại một số vùng bị chiếm. Tùng “bộ đội” – người lính gốc Việt ở kỳ trước – kể lại: “Khi giải phóng những vùng đấy thì mình dùng luôn chiến hào Nga đào trước đó. Nhưng bọn nó bắn về phía tây. Mình bắn về phía đông. Các chiến hào của Nga tất nhiên không được xây để bắn về phía đông. Bộ đội mình chiến đấu theo chiều ngược lại thì bị hở trước mặt, dễ chết hơn. Chiến hào chỉ để nấp thôi, không bắn được.”

Chiến trường trong suốt

Năm 2023, drone cảm tử tham gia cuộc chiến. Hướng tấn công không còn theo chiều đông tây mà chuyển thành từ trên xuống. Tầm bắn của drone xóa sổ những đường biên kiểu frontline, tạo ra một vùng sâu chừng 10-30km gọi là kill zone/gray zone. Trong “vùng tiêu diệt” ấy không còn các chiến hào mà dày đặc các hố cá nhân (foxhole), chủ yếu để che chắn chứ không phải để bắn. Bộ binh ngày càng ít xuất hiện ở kill zone vì mọi cử động đều có thể bị bắt sóng, và chỉ vài phút sau, các drone sẽ truy sát tận cùng từng người lính.

Theo lời một sĩ quan, phần lớn lính của anh thiệt mạng khi luân chuyển quân. Sau hàng tháng trời chiến đấu, khi về tuyến sau, họ phải vượt qua kill zone, khả năng bị giết còn cao hơn trụ lại vị trí. Bác sĩ, y tá không thể tới gần tiền tuyến vì sẽ bị drone tiêu diệt. Họ thường xuyên phải hướng dẫn binh sĩ tự xử lý vết thương từ xa vì “rút lui” không còn là một giải pháp an toàn.

Tùng kể: “Một anh trong đơn vị em dẫm phải mìn bộ binh, chỉ bị thương ở bàn chân thôi. Nếu chữa kịp trong khung ‘giờ vàng’ (1 tiếng) thì bình phục lại đánh nhau tiếp được. Tụi em làm một cái tourniquet ở bắp chân. Không cầm máu được, đành thắt lại ở đầu gối. Không xong, lại thắt trên bắp đùi. Cứ thế sau 12 tiếng chờ thì anh ấy bị tháo cả khớp háng.”

Trong lịch sử, mùa đông với cái lạnh âm 20 độ là kẻ bảo vệ nước Nga trước đội quân hùng mạnh của Napoleon và Hitler. Nhưng với cuộc chiến ở Ukraine, mùa đông hủy diệt cả hai bên.

Khi đất đóng băng cứng như bê tông, những người lính không thể đào hào. Drone thường ghi lại cảnh những người lính không bỏ chạy mà nằm bất động khi drone lao tới. Cơ bắp họ đã đông cứng. Nếu bị thương, họ phải chờ nhiều ngày trong những hố cá nhân lạnh cóng, rất khó được cứu hộ vì drone sẽ phát hiện. Họ phải chọn giữa việc mất một phần thân thể hoặc mất mạng. Họ có thể chết rét trước khi chết vì mất máu.

Chiến tranh giữa các drone

Tại trung tâm Kyiv, hàng chục xe tăng Nga được trưng bày như bằng chứng thất bại của cuộc tấn công năm 2022. Nhưng chỉ trong vài năm, không phải xe tăng mà drone mới là vũ khí chủ lực của tiền tuyến.

Ở giai đoạn thứ nhất, Bayraktar TB2 của Thổ Nhĩ Kỳ là ngôi sao trên bầu trời. Đây là loại drone tấn công cỡ lớn, bay cao, ném bom laser. Nga có nhiều drone trinh sát nhưng thiếu drone tấn công. Cộng với giả định Ukraine sẽ đầu hàng ngay lập tức, quân Nga di chuyển theo đội hình hành quân chứ không phải đội hình chiến đấu. Đoàn xe dài 60km tắc nghẽn ở Kyiv trở thành bia tập bắn khổng lồ.

Ở giai đoạn hai là sự bùng nổ của drone dân sự Trung Quốc. Những đôi mắt thần này theo dõi đối phương, chỉnh làn để pháo binh đánh chính xác hơn.

Ở giai đoạn ba, drone chuyển sang vai trò tấn công cảm tử. Một chiếc drone giá hơn nghìn đô có thể tiêu diệt một xe tăng giá vài triệu. Với tầm kiểm soát vài chục cây số, drone cô lập tiền tuyến, cắt đứt hậu cần, tạo ra các kill zone. Chúng săn lùng binh lính, biến kẻ tấn công thành kẻ bị săn đuổi.

Ai đang dẫn trước trong cuộc chiến drone?

Câu hỏi này của tôi không nhận được ý kiến đồng nhất. Cả người Ukraine và người Nga đều cho rằng mình hoặc là siêu việt hơn, hoặc đang bị bỏ lại phía sau. Tuy nhiên, những chuyên gia quân sự và nhà báo chiến trường thì khẳng định hai bên đang ở thế “cân bằng động” (dynamic equilibrium). Lợi thế chuyển dịch qua lại theo chu kỳ 3-6 tháng tùy theo điểm mạnh yếu mỗi bên.

Ukraine chiến thắng trong cuộc đua sáng tạo. Đối mặt với cỗ máy chiến tranh khổng lồ của cường quốc quân sự thứ 2 thế giới, “cái khó phải ló cái khôn”.

Ví dụ, Ukraine không có hải quân. Nhưng họ đã tạo ra các thuyền cảm tử kiểu mô tô trượt nước (jet ski), tấn công nhiều hướng theo kiểu bầy sói, đánh chìm một phần lớn hạm đội Biển Đen của Nga. Họ dùng drone bằng bìa các tông làm mồi nhử. Radar của Nga tưởng là máy bay chiến đấu và phóng tên lửa bắn hạ, đồng thời để lộ vị trí để Ukraine tấn công. Hiện tại, Ukraine đang đi trước trong việc dùng AI để drone tự nhận diện mục tiêu.

Sự linh hoạt đó cũng là tinh thần của xã hội dân sự. Hàng nghìn “xưởng drone tại gia” đã ra đời với chính sách “toàn dân lắp drone”. Sau một khóa học online, ai cũng có thể tự mua linh kiện, lắp ráp, gửi đi kiểm định trước khi vũ khí đến tay binh sĩ.

Một người mẹ nói với tôi: “Tôi bảo vệ chồng từ xa.” Một cô gái nói với tôi: “Như lắp lego thôi bạn ơi, nhưng là cho người lớn.” Một bà cụ nói với tôi: “Cứ cuối tuần là các con tôi chiếm dụng nhà bếp để lắp drone. Mùi thức ăn thay bằng mùi chì hàn. Nhưng đây là cách cả gia đình tôi giết giặc.” Một chính trị gia nói với tôi: “Nga có thể bắn tên lửa vào một nhà máy điện, nhưng không thể bắn tên lửa vào từng căn bếp của người Ukraine.”

Tuy nhiên, Nga đã bắt kịp kỹ thuật và áp đảo số lượng, trở thành kẻ chiến thắng trong cuộc chiến tiêu hao. Một người lính chia sẻ: “Nga còn nhiều tiềm lực đến mức họ chấp nhận đổi 10 drone FPV lấy 1 binh sĩ Ukraine hoặc 1 xe bán tải.”

Với lợi thế trong quy mô sản xuất, Nga luôn bắt kịp các pha sáng tạo của Ukraine và nhân rộng số lượng trong các nhà máy hiện đại. Những chiêu mới của Ukraine tung ra chỉ có tuổi thọ thống trị chừng vài tháng. Nga dù chịu thiệt hại trước nhưng nhanh chóng điều chỉnh. Vòng đuổi bắt đó lặp đi lặp lại, biến cuộc chiến trở thành một phòng thí nghiệm chiến tranh hiệu quả nhưng vô cùng đẫm máu.

‘Cối xay thịt’

Khi nói chuyện với người dân ở Ukraine và Nga, tôi luôn hỏi họ: “Điều gì quan trọng hơn, sinh mạng hay lãnh thổ?” Tôi nhận thấy những ai từng cầm súng hoặc mất mát thì luôn chọn “sinh mạng”. Những người trẻ và lãnh đạo thì thiên về “lãnh thổ”.

Nhiều người lính đã chia sẻ với tôi sự kinh hoàng của họ khi chứng kiến quân Nga dùng chiến thuật “biển người” (human wave). Theo nhiều nghiên cứu quân sự, đây là nguyên tắc cốt lõi trong lối đánh của Liên Xô. Stalin từng nói: “Số lượng có chất lượng của nó”.

Khi nói chuyện với tôi, Tùng “bộ đội” đã dùng bản đồ để giải thích như sau: “Chị nhìn này. Màu đỏ là quân nó, màu xanh là quân mình. Bọn em cố thủ ở đây. Chỉ có một đường này để tiến lên thôi. Độc đạo. Nhóm thứ nhất bọn nó xông vào. Bọn em bắn chết hết. Nhóm thứ hai xông vào. Lại chết hết. Tại sao nó không đổi chiến thuật, mới đầu em cũng chả hiểu. Cứ 2-3 tiếng nó lại vào tiếp. Bộ đội mình giết nó đến lần thứ 5 thì hết đạn, phải rút lui. Hồi đánh nhau ở Bakhmut, bọn em cũng dồn bọn nó vào một góc. Cách đó có mấy chục mét thôi có đường lui, mà nó không lui. Xác chồng xác, nhưng nó cứ thế lao vào. Một số đứa tù binh thì khai là nếu quay lại cũng sẽ bị biên phòng của chính bọn nó bắn chết.”

Trận Bakhmut mà Tùng kể được đội lính đánh thuê của Nga gọi là “Chiến dịch Cối xay thịt” (Meat grinder Operation) với mục đích giết càng nhiều lính Ukraine càng tốt. Nhưng các kênh thông tin độc lập và bình luận quân sự Nga cũng lên án rằng chiến thuật này đã trở thành cối xay thịt với chính lính Nga.

Tù binh Nga khai rằng Storm-Z là các đơn vị gồm phạm nhân dân sự (nhập ngũ để được trả tự do) và các binh sĩ kỷ luật kém. Họ được ví như lính “dùng một lần”, kiểu viên đạn sống. Lớp trước tiếp lớp sau, họ buộc Ukraine tiêu tốn đạn dược, lộ vị trí chiến đấu và trở thành mục tiêu tấn công. Chiến thuật biển người ám ảnh đến nỗi ngày 8/3 năm nay, khi một bà mẹ liệt sĩ Nga được tặng chiếc cối xay thịt thì mạng xã hội đã phản đối đến mức tổ chức tặng quà phải đóng phần bình luận.

Hai năm trở lại đây, chiến thuật biển người có phiên bản mới. Pokrovsk là một ví dụ. Trên bản đồ, Nga tạo thế gọng kìm, siết chặt thành phố. Một chuyên gia an ninh Mỹ bình luận rằng Ukraine có thể cầm cự, chỉ để một đường thoát khi đã giết được càng nhiều quân Nga càng tốt.

Tuy nhiên, bình luận này bị một sĩ quan Ukraine phản đối dữ dội. Anh giải thích cho tôi rằng ông người Mỹ kia vẫn có tư duy chiến tranh kiểu cũ. Pokrovsk không bị bao vây mà đã biến thành một dạng kill zone, quân hai bên trộn lẫn vào nhau.

Thay vì các đợt sóng người ồ ạt, Nga đã chuyển sang chiến thuật thẩm thấu (infiltration). Lợi dụng thời tiết xấu khi drone không thể bay, từng nhóm 2-3 lính vượt qua kill zone bằng mọi phương tiện có thể: đi bộ, xe máy, xe golf, xe thồ, thậm chí đóng giả làm dân thường. Họ bí mật thâm nhập sâu hàng cây số ra sau lưng tiền tuyến. Họ đào hầm và chờ nhau. Khi đủ lực lượng và đúng thời cơ, họ đánh úp những người lính điều khiển drone vốn ngỡ mình đang ở tuyến sau an toàn.

Chiến thuật này đặc biệt hiệu quả vì drone khó đuổi theo 2 lính Nga trên xe địa hình chạy zic zac. Lính Ukraine cũng không thể dùng pháo đắt tiền hay tên lửa vác vai mà buộc phải dùng súng, đồng nghĩa với việc bị lộ vị trí bắn và trở thành mục tiêu của drone Nga. Tuy nhiên, lính thâm nhập có tỷ lệ tử vong rất cao, “thường 2 lính chết 1” (theo lời viên sĩ quan), bởi đây là nguy cơ “mồi nhử sống”.

Cái giá của lãnh thổ

Với dân số nhỏ hơn nhiều lần, Ukraine đang dần cạn nguồn binh sĩ. Những chỉ huy tôi gặp đều nói họ chấp nhận “đổi đất lấy sinh mạng”. Vì bên tấn công thường chịu tổn thất gấp 2-3 lần phe phòng thủ, để tối ưu hóa tỷ lệ tiêu hao, họ tìm cách buộc Nga phải nướng quân đổi từng mét đất. Thay vì tử thủ đến người cuối cùng, họ được rút lui khỏi các thành phố đã bị san phẳng, không còn giá trị phòng ngự.

Ngay sau khi phát động cuộc chiến toàn diện năm 2022, giai đoạn “tấn công chớp nhoáng” đã giúp Nga nhanh chóng chiếm thêm nhiều phần lãnh thổ Ukraine. Tuy nhiên, họ bị đẩy lùi chỉ trong vài tháng. Đến cuối năm 2022, tổng diện tích Nga chiếm thêm được là 10% lãnh thổ.

Nhưng trong suốt 3 năm đẫm máu sau đó (2023-2025), giai đoạn “cối xay thịt” chỉ giúp Nga giành thêm chưa đầy 1%. Điều này tức là hơn một triệu thương vong (bị thương + tử vong) của hai bên trong giai đoạn này chỉ để đổi lấy khoảng 6.000 km2 (bằng tỉnh Hà Tĩnh ). Chiều sâu tiến quân tại các mũi chủ công chỉ khoảng 35km, vừa vặn tầm sát thương của một drone cảm tử. Tình báo Anh đã so sánh rằng nếu một con sên bò 25m/ngày thì ở Donbas, quân Nga tiến còn chậm hơn cả con sên.

Như vậy, các kill zone đã đóng băng cuộc chiến ở trạng thái hủy diệt. Con số thương vong khổng lồ tỷ lệ nghịch với thay đổi không đáng kể trên bản đồ.

Thách thức hậu cần

Có một câu nói nổi tiếng thường được gán cho Napoleon: “Quân đội hành quân bằng bụng.” Đó là bài học xương máu rằng chiến thắng phụ thuộc vào hậu cần.

Với các kill zone, xe cứu thương và tiếp tế thường bị drone tiêu diệt. Tùng kể: “Vũ khí rất khó vào đến mặt trận chị ạ. Sức người chỉ mang được vài trăm viên đạn. Nếu bị thương, vỏ nhựa vỡ thì đạn cũng rơi hết. Có lần em bị ngã từ xe bọc thép, lúc đưa về tuyến sau thì 2 quả tên lửa vác vai cũng đi cùng em luôn vì không ai cầm thêm được nữa. Chưa kể mất lính là mất luôn cả vũ khí. Nhiều khi vào đến chỗ giao tranh thì vũ khí chỉ còn một nửa, phải trông chờ vào số đạn nhóm trước chưa bắn hết để lại.”

Bên cạnh đó, xã hội dân sự ở Ukraine là một điểm mạnh khi từng người dân đóng góp cho tiền tuyến. Tuy nhiên, đó cũng là gánh nặng quản lý khi nhiều thứ cơ bản như quần áo, bộ sơ cứu, xe bán tải… thường tới tay binh sĩ qua các nhóm tình nguyện thay vì hệ thống chính quy. Sự thiếu đồng bộ này khiến nhiều binh lính tự hỏi: “Tại sao mình đang chiến đấu mà lại phải lo không có rìu để chặt gỗ, không có đinh để đóng công sự?”

Chưa hết, hậu cần không chỉ là vận chuyển vật lý mà là vận chuyển công nghệ. Những gì được phê duyệt tháng 7 thì tháng 10 đã lỗi thời. Tuy nhiên, luật mới đã cho phép các đơn vị tự quyết định mua drone phù hợp nhất với tình hình nơi họ trực tiếp chiến đấu.

Kỷ nguyên chiến tranh mới

Cuộc chiến ở Ukraine đánh dấu sự kết thúc của chiến tranh công nghiệp, mở ra kỷ nguyên chiến tranh công nghệ drone. Những binh đoàn robot vẫn chưa ra đời, nhưng tương lai sẽ là “máy móc chết thay con người”. Công nghệ đang ở ngưỡng của việc một phi công ra lệnh cho một đàn hàng trăm drone được trang bị AI. Chúng tự phối hợp: con đi trinh sát, con làm mồi nhử hỏa lực phòng không, con lao vào tiêu diệt.

Đó cũng là kỷ nguyên của cuộc chiến hậu cần. Những kho hàng được rải ra trong mạng lưới điều phối bởi AI thay vì tập trung một chỗ. Drone vận tải và chó robot thay người lính tiếp tế đến tận chiến hào. Vận chuyển “vật chất” đang được thay bằng vận chuyển “dữ liệu”. Khi một bộ phận vũ khí bị hỏng, máy in 3D dã chiến tạo ra phụ tùng thay thế trong vài giờ. Chuỗi cung ứng rút ngắn từ hàng nghìn cây số xuống còn vài mét. Kho hậu cần nằm trên “đám mây” chứ không phải trong kho hàng. Vũ khí sẽ được gắn cảm biến để AI tự đặt lệnh tiếp tế trước khi người lính nhận ra thiếu hụt, loại bỏ thời gian chết.

Khi những drone được lắp trong bếp bởi các bà nội trợ có thể tiêu diệt một xe tăng vài triệu đô thì các cường quốc quân sự phải xem lại đầu tư quốc phòng. Những nền tảng vũ khí siêu lớn như tàu sân bay, máy bay ném bom tàng hình sẽ phải đối mặt với bầy đàn cả nghìn drone tự sát. Chiến tranh tiêu hao giá rẻ khiến vũ khí “thông minh” không còn đồng nghĩa với “đắt tiền”.

Trong cuộc cách mạng này, lính Ukraine và Nga trở thành tài nguyên cho giới quân sự toàn cầu. Một sĩ quan Ukraine kể rằng khi tham gia huấn luyện ở Ba Lan, anh thấy họ chẳng hiểu gì về chiến tranh kiểu mới: “Tôi đã phì cười. Họ ngây thơ đến mức vẫn dùng xe thiết giáp khi nói về tấn công. Khi cần hạ một đám drone rẻ tiền thì họ dùng máy bay chiến đấu F-35. NATO chắc chắn cần lính Ukraine để cập nhật kinh nghiệm của chiến tranh công nghệ.”

Nhiều chuyên gia cũng cho rằng NATO phải viết lại sách giáo khoa quân sự. Cách nhìn của NATO vẫn coi tiền tuyến là frontline thay vì kill zone. Chiến thuật NATO vẫn là tấn công ào ạt và tập trung khiến kẻ thù bất ngờ hoảng loạn. Lính NATO vẫn chưa được huấn luyện xử lý vết thương khi phải chờ di tản trong nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần. Ở bên kia chiến tuyến, Triều Tiên và Trung Quốc cũng đang tích cực trong quá trình chuyển đổi này.

Cuối cùng, sự chuyển dịch công nghệ đang tái cơ cấu nhân lực, đưa lính drone trở thành chủ lực. Ở Ukraine, quỹ Victory Drones của bà cựu chiến binh Maria Berlinska đã đào tạo miễn phí cho hơn 50.000 học viên, trong đó tỷ lệ phụ nữ gần đây tăng vọt.

Drone xóa mờ rào cản thể chất và giới tính. Thế mạnh của nữ chiến binh lái drone đến từ chính những kỹ năng họ được trau dồi qua công việc hằng ngày: sự kiên nhẫn giúp họ quan sát màn hình trinh sát nhiều giờ liền, kỹ năng khéo léo giúp họ hàn các vi mạch, khả năng làm nhiều thứ cùng một lúc giúp họ bao quát tình hình, và tính cẩn trọng giúp họ tuân thủ quy trình an toàn, giảm thiểu mạo hiểm, bảo toàn thiết bị đắt tiền.

Nhận bộ sơn móng tay tôi mua, Sofia hứa sẽ đưa đến tận chiến hào cho một đơn vị lính drone toàn phụ nữ: “Chẳng có lý do gì để bàn tay một cô gái, dù trên bàn phím máy tính hay trên nút bấm thả bom, không được phép xinh đẹp. Chính sự tỉ mỉ khi làm móng của họ mới cần để lắp ráp và sửa chữa drone đấy.”

Hóa ra những nữ chiến binh lái drone không chỉ là một giải pháp cho cuộc khủng hoảng nhân lực của quân đội Ukraine. Mấy lọ sơn móng tay tôi từng ngỡ chỉ là câu đùa cho vui chính là ví dụ đặc sắc cho sự chuyển dịch của chiến tranh hiện đại: từ sức mạnh cơ bắp sang sức mạnh của bàn phím.

Ghi chú về tác giả và tác phẩm: Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng vào Giao tiếp-Quản trị đa văn hóa/Phát triển năng lực cá nhân. Loạt bài ghi lại những quan sát của tác giả sau gần 4 tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến (tháng 6-9/2025). Chuyến đi nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa với tư cách cá nhân, độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào. Tên một số nhân vật đã được thay đổi.

Trong những kỳ trước, loạt bài viết về cuộc chiến ở Ukraine đã khái quát những thách thức mà đất nước này đang phải đối mặt: Hiện thực hủy diệt của bom đạn (bài 1), những đứt gãy tâm lý (bài 2), khả năng phục hồi (bài 3), bài toán nhân lực (bài 4), và thực lực trên chiến trường (bài 5).

Bài viết kỳ này ngược dòng lịch sử để tìm hiểu về nguồn gốc của tinh thần phản kháng đã giúp người Ukraine trụ lại suốt gần 4 năm qua.

Về nhà

Khi chiến tranh bùng nổ, biên giới châu Âu mở cửa, bác sĩ Alina cùng con gái chạy sang Hà Lan. Họ được bố trí một căn hộ ngay gần trung tâm Amsterdam. Alina được nhận vào một bệnh viện lớn. Hai mẹ con nhờ chạy loạn mà có “cuộc sống trong mơ”, bởi trước chiến tranh, tìm được cách sang Tây Âu là một cuộc đổi đời.

“Nhưng không hiểu sao cả cơ thể tôi đau đớn. Dạ dày quặn thắt, đầu như vỡ ra, đêm nào cũng mất ngủ.”

Alina quyết định quay về Kharkiv – thành phố chỉ cách biên giới Nga vài chục cây số. Đêm đầu tiên trong nhà mình, quân Nga ở cách đó chỉ vài cây số, khu phố xung quanh đầy vết đạn, nhưng Alina ngủ một giấc ngon chưa từng thấy.

“Tại sao ư? Tại tôi yêu mảnh đất này. Nơi đây có vườn nho của cha tôi. Trên đời không đâu đẹp bằng Kharkiv.”

Một gia đình người Việt cũng vậy. Hai anh chị làm hàng ăn rất phát đạt ở Kharkiv. Chiến tranh nổ ra, cả gia đình trốn thoát sang Tiệp (Cộng hòa Séc). Mọi thứ rất ổn, có công việc, có nhà cửa. Tiếng Ukraine và tiếng Tiệp khá giống nhau nên chỉ sau vài tháng anh đã được giao quản lý cửa hàng. Nhưng thằng con trai anh thì cứ buồn bã không nguôi, đi học về là nó chui vào phòng đóng kín cửa.

Mẹ anh ở Việt Nam thấy thế bảo: “Chỗ nào thoải mái thì ở. Người ta sống được thì mình cũng sống được. Bom đạn tránh người, chứ người chả tránh được bom đạn.”

Thế là năm 2023 cả gia đình kéo nhau về Ukraine, làm lại từ đầu. Thằng con anh đặt chân tới nhà là vui vẻ hẳn lên, đi học đi chơi từ sáng đến tối.

“Kharkiv có thể bị mất không anh?”

Nghĩ một lúc rồi anh mới trả lời: “Không mất. Không thể mất. Kharkiv là biểu tượng của kháng chiến, là ‘thành phố thép’ của Ukraine. Nếu Nga không chiếm được ngay từ đầu thì sẽ chẳng bao giờ chiếm được.”

Tôi đã ngỡ Kharkiv hẳn là một vùng đất đặc biệt nên những người con nơi đây mới yêu nó tha thiết đến thế. Nhưng hóa ra không phải.

Ở Odesa cũng vậy. Thành phố ngày nào cũng bị bắn phá từ Biển Đen. Tôi gặp một gia đình trẻ dù đã yên vị ở Hungary, nhưng khi biết tin vợ có bầu, cả hai liền quay về Odesa, nơi họ có căn nhà hướng mặt ra biển.

“Em không sợ khi nhìn ra biển đêm ư?” – “Có chứ chị. Nhưng Hungary không có biển. Mùi của biển quan trọng với em hơn.”

Những lãnh đạo miền Đông ‘quay xe’

Vào ngày thứ sáu của cuộc chiến, tòa nhà hành chính đồng thời là công trình kiến trúc biểu tượng của Kharkiv bị tên lửa phá hủy. Nhiều người vốn thân thiện với Nga ở Kharkiv bàng hoàng đến mức họ quyết định quay xe và coi Nga là kẻ thù. Chỉ cách Nga có vài chục cây số và bị dội bom với cường độ cao nhất cả nước, bài hát “Putin Khuilo” (Putin là thằng đầu b…) vang lên thường xuyên và được viết vẽ đầy trên các bức tường thành phố.

Thị trưởng Kharkiv vốn là một chính trị gia hữu hảo với Nga. Sau cuộc tấn công, ông tuyên bố: Đây là “tội ác chiến tranh” và người dân Kharkiv sẽ “không bao giờ tha thứ”.

Tương tự, thị trưởng Odesa từ lâu đã bị đồn là có hộ chiếu Nga và mới đây còn bị tước hộ chiếu Ukraine. Đối diện với cáo buộc, ông vẫn tiếp tục lên án: “Odesa là thành phố ‘nói tiếng Nga’ chứ không ‘thân Nga’. Putin, ông là đồ phát xít, là con quái vật. Chúng tôi sẽ chiến đấu đến cùng để bảo vệ thành phố của mình.”

Thống đốc tỉnh Mykolayiv – một người vốn ôn hòa với Nga – nhưng giờ đây thường xuyên gọi Putin bằng từ miệt thị nặng nề “khuilo”, gọi lính Nga là “orc” (oрки) – một chủng tộc tàn bạo và ngu ngốc trong tác phẩm “Chúa tể những chiếc nhẫn”.

Nhiều quan chức địa phương giáp biên giới như thị trưởng Melitopol và Dniprorudne đã kiên quyết từ chối hợp tác với quân Nga nên bị bắt cóc và giam cầm. Họ lập tức trở thành biểu tượng của “tinh thần kháng chiến chống ngoại xâm”.

Tuy nhiên, việc nhiều lãnh đạo miền Đông đồng loạt coi Nga là kẻ thù không đơn giản là một biểu hiện của “lòng yêu nước” hay sự “trung thành” với chính quyền trung ương Kyiv. Để hiểu được nguồn gốc sâu xa của tinh thần kháng Nga, chúng ta phải quay về cội nguồn lịch sử của Ukraine.

Quyền lực phi tập trung

Cách đây khoảng một nghìn năm, vào thế kỷ thứ 9-13, Kyiv là trung tâm chính trị của một vùng lãnh thổ tên là Rus (rusĭskaja zemlja – đất của Rus/Rusland), bao gồm Ukraine, Belarus và phần phía Tây của Nga hiện nay).

Tầng lớp thống trị Rus là hoàng tộc Rurik, vốn dòng dõi Viking Bắc Âu (Varangian Rus) vượt biển sang vùng này. Chữ “Rus” có nghĩa là “người Thụy Điển/người chèo thuyền”. Tuy kẻ cai trị là người Viking Rus, các bộ tộc Slavic bản địa đã sống ở đây từ rất xa xưa.

Người Viking Rus là những thương nhân và chiến binh tài giỏi. Vì vậy, khi thống trị vùng đất này, họ không chú trọng vào bộ máy quản lý tập trung. Sau khi đại vương công đầu tiên nhà Rurik chết đi, vị trí tối cao vẫn thuộc về Kyiv, nhưng quyền lực được phân tán giữa các thân vương ra nhiều thành bang tự trị xung quanh.

Chính vì sự phân quyền này mà các nhánh gia tộc Rus thường cạnh tranh lẫn nhau khiến quyền lực của đại vương công Kyiv ngày càng suy yếu, góp phần vào sự sụp đổ hoàn toàn khi quân Mông Cổ tràn tới vào thế kỷ 13.

Rus tan rã thành hai phần chính. Vùng đông bắc (Moscow và một phần lãnh thổ Ukraine, Nga, Belarus hiện nay) chịu sự kiểm soát của Mông Cổ và thể chế quân sự cai trị tập trung.

Ngược lại, vùng tây nam (Kyiv và phần lớn Ukraine ngày nay) dần sáp nhập vào liên bang Ba Lan-Litva.

Tương tự như Rus, liên bang Ba Lan-Litva cũng là một hệ thống chính trị phi tập trung. Nhà vua ở vị trí tối cao nhưng giới quý tộc và đại điền chủ nắm trong tay nhiều quyền lực. Họ đòi dân chủ cho tầng lớp lãnh chúa (szlachta democracy) và quyền tự trị trong chính sách nông nô tại lãnh thổ của mình.

Danh tính địa phương

Kế thừa một lịch sử chính trị phân quyền như vậy, danh tính địa phương của Ukraine vô cùng mạnh mẽ. Các tỉnh thành của Ukraine rất độc lập với chính quyền trung ương. Về mặt tinh thần, lãnh đạo và người dân gắn bó với quê hương mình chứ không hẳn là trung thành với quyền lực tối cao ở Kyiv. Bác sĩ Alina và những người tôi gặp không chỉ trở về Ukraine. Họ phải trở về Kharkiv, Odesa, Dnipro – những vùng đất họ coi như một phần thân thể.

Chính vì thế, một nhà sử học chia sẻ với tôi: “Putin đã sai lầm khi coi Ukraine cũng là một thể chế cai trị tập trung như Nga. Mất Sa hoàng là tất cả sẽ sụp đổ. Ông ta định đánh nhanh thắng nhanh, bắt hoặc giết Zelenskiy để biến Ukraine thành rắn mất đầu. Nhưng Ukraine là tổ hợp những tỉnh thành (oblast) với bản sắc, danh dự, niềm tự hào và quyền tự trị riêng biệt. Kể cả Zelenskiy bị giết thì những thống đốc và thị trưởng sẽ tiếp tục cùng người dân chiến đấu.”

Như vậy, những nhà lãnh đạo miền Đông Nam Ukraine quay xe chủ yếu vì Nga đã xâm lược thành phố của họ, tàn sát người dân của họ. Giống như các thành bang độc lập khi xưa, những thân vương trị vì thời Rus có nghĩa vụ bảo vệ người dân trong lãnh địa của mình, bất chấp việc họ chẳng ưa gì đại vương công Kyiv.

‘Yêu nước’ khác ‘yêu chính quyền’

Trong một bữa trưa tại Lviv, khi tôi vừa nhắc đến Zelenskiy, một chính khách lập tức ngừng cả ăn uống chỉ để phê phán tổng thống không tiếc lời. Hầu như tất cả các quan chức tôi gặp sau đó đều chê bai ông chẳng chút nể nang. Có người còn yêu cầu tôi đưa hết lên mặt báo cho hả giận.

Tuy nhiên, họ nhất quán trong việc coi Nga là quân xâm lược: “Zelenskiy xử lý rất tệ hại công việc nội bộ đất nước” – chính khách ở Lviv chia sẻ kèm theo cái nhăn mặt khó chịu – “Nhưng về đối ngoại, Zelenskiy là một tổng thống thời chiến, kiên quyết kháng Nga. Khó ai có thể làm tốt hơn ông ấy.”

“Trước chiến tranh, độ tín nhiệm của Zelenskiy suy giảm nghiêm trọng” – một chính khách ở Kyiv nói với tôi – “nhưng Putin đã sai lầm khi cho rằng ‘thái độ với Zelenskiy’ phản ánh ‘tình yêu với Ukraine’. Người dân ghét tổng thống không có nghĩa là họ sẽ đem cờ hoa ra đón chào quân đội Nga.”

Khi tôi chia sẻ câu chuyện này với một người gốc Việt ở đây, anh nhận xét: “Ở Ukraine, yêu quê hương và yêu chính quyền là hai khái niệm riêng biệt. Nó rất khác ở Việt Nam nơi nhiều người cho rằng ‘yêu nước’ chính là ‘yêu Đảng’. Nó cũng khác với Nga nơi ‘yêu nước’ chính là ‘yêu Putin’ – kẻ sẽ làm nước Nga vĩ đại trở lại. Putin sai vì ông ấy đã nhìn một đất nước dân chủ qua lăng kính chủ nghĩa tôn sùng cá nhân và dân tộc toàn trị.”

Hội đồng thị dân

Quay trở lại thế kỷ 9-13, song song với hệ thống chính trị phi tập trung và đa nguyên của Rus, một đặc thù văn hóa của người Slavic bản địa là hội đồng thị dân “viche” (vĕtše/veche, nghĩa là “phát biểu”). Thể chế này đóng vai trò kiểm soát quyền lực của tầng lớp thống trị người Rus. Hội đồng là nơi người dân đưa ra ý kiến cá nhân và quyết định tập thể. Họ thậm chí có thể mời hoặc trục xuất các thân vương người Rus.

Sau khi bị sáp nhập vào liên bang Ba Lan-Litva, thể chế hội đồng “viche” bị tổn hại nghiêm trọng. Sự phân quyền chỉ dành cho tầng lớp thống trị. Những người phản kháng chạy về phía các thảo nguyên nằm giữa vùng biên giới của những đế chế lớn. Từ thế kỷ 16-18, họ hình thành nên xã hội chiến binh du mục cossack (nghĩa là “người tự do”). Họ dũng cảm, tôn thờ tự do và có tinh thần vượt khó mãnh liệt của những kẻ phải sống sót trên thảo nguyên khắc nghiệt.

Là những nông nô trốn chạy áp bức và giới quý tộc có tinh thần phản kháng, người cossack căm ghét độc tài. Họ thừa kế thể chế hội đồng “viche” kiểu dân chủ sơ khai thời Rus, biến nó thành nền móng cho “hromada” và “rada” – một dạng cộng đồng tự quản và dân chủ trực tiếp.

Trong xã hội cossack, các thủ lĩnh không kế thừa quyền lực theo huyết thống mà qua bầu cử, thậm chí bị bãi nhiệm và trừng phạt. Ở cấp làng xã, người cossack bỏ phiếu bằng cách ném mũ lên trời. Pylyp Orlyk được coi là bản hiến pháp đầu tiên ở châu Âu quy định “tam quyền phân lập” để ngăn chặn độc tài. Hội đồng là nơi người dân chung tay duy trì các dịch vụ công như trường học và nhà thờ. Khi bị giới quan chức và người giàu bắt nạt, hội đồng giúp bảo vệ quyền lợi người nghèo.

Tinh thần dân chủ

Nền móng phân quyền và dân chủ giải thích cho hiện tượng hầu như ai ở Ukraine cũng có thể phê phán Zelenskiy, kể cả những người bỏ phiếu cho ông. Tôi cứ ngỡ đó phải là một tổng thống bất tài vô hạn nên mới bị chửi sấp mặt như vậy. Nhưng tỷ lệ tín nhiệm của Zelenskiy vẫn là 67%. Hóa ra người Ukraine coi tất cả các tổng thống là “phường ăn hại” chứ chẳng cứ gì Zelenskiy.

Tháng 7/2025, tôi chứng kiến một phong trào biểu tình mạnh mẽ khi Zelenskiy hạn chế tính độc lập của hai cơ quan chống tham nhũng bằng cách đặt chúng dưới sự giám sát của Tổng công tố (do Tổng thống bổ nhiệm). Bất chấp lệnh thiết quân luật, hàng nghìn người đã xuống đường khiến Zelenskiy phải lùi bước chỉ sau hai ngày.

Marina 17 tuổi, nhỏ xíu và trắng muốt như một con búp bê bằng sứ. Cô bé mất 4 tiếng đi từ nhà tới Kyiv để biểu tình. Bằng một thứ tiếng Anh thuần thục, cô học trò đến từ một thị trấn hẻo lánh nói với tôi: “Ukraine chỉ có thể là một phần của châu Âu nếu các chế tài chống tham nhũng được thực thi. Ok, đất nước đang có chiến tranh nên chưa thể bầu tổng thống mới. Nhưng cái gì cũng có giới hạn. Và ‘hôm nay’ là giới hạn.”

Đi cùng Marina là người chị họ 32 tuổi – một chuyên viên kiểm định tin giả. Cô nói: “Tinh thần cách mạng đã ăn vào máu người Ukraine. Chúng tôi ghét mọi kẻ thống trị, mọi ông tổng thống. Là một dân tộc bị đô hộ, chúng tôi luôn phản kháng quyền lực và nghi ngờ các thiết chế nhà nước. Họ nói gì người dân cũng không dễ tin.”

Và đó chính là mặt trái của dân chủ trong bối cảnh hiện tại ở Ukraine. Trên mảnh đất màu mỡ của sự hoài nghi với chính quyền, những thuyết âm mưu mọc lên như nấm, không ít trong số đó được nhào nặn bởi bàn tay của Nga: “Zelenskiy là điệp viên KGB”; “Zelenskiy bán Crimea cho Nga”; “Zelenskiy cố tình kéo dài chiến tranh để nhận viện trợ châu Âu bỏ túi riêng”; “Zelenskiy không muốn hòa bình vì sẽ có bầu cử và thay tổng thống”…

Quả thật, hầu như tất cả những người tôi gặp đều cảnh báo: “Quần chúng ngu lắm”; “Đừng tin ai”; “Chẳng ai nói thật”; “Chẳng ai khách quan”. Nhưng hầu như ai cũng cho mình là chân lý.

“Ngoài thuyết âm mưu ra thì điều gì khiến một chuyên viên thẩm định tin giả lo lắng nhất?’ – Người chị họ lảng tránh câu hỏi của tôi. Lựa lúc bé con 17 tuổi đi ra ngoài, cô nói: “Việc phanh phui các vụ án tham nhũng khi quân dân đang đổ máu là một sự dũng cảm, nhưng lợi bất cập hại. Khi có chiến tranh, dân chủ chưa chắc đã là điểm mạnh. Không chỉ chính nghĩa, mà bên nào độc tài hơn, sát máu hơn, che giấu sự thật giỏi hơn, bên đó sẽ chiến thắng.”

Xã hội dân sự và cộng đồng tự quản

Câu nói đó khiến tôi day dứt không yên, cho đến khi tôi gặp lại nhà sử học. Sergyi nhắc tôi đừng quên những nền tảng của hội đồng thị dân trong lịch sử Ukraine, từ “viche” thời Viking Rus, đến “rada” thời chiến binh cossack, cho tới hệ thống 1469 “hromada” của Ukraine hiện nay. Sau 4 năm kháng chiến, điều giúp người Ukraine trụ lại một cách kiên cường, bền bỉ chính là vì người dân đã chủ động kiến thiết lại xã hội trên nền tảng của những cộng đồng tự quản như vậy.

Quay trở lại năm 2014, Nga sáp nhập Crimea và chống lưng cho lực lượng ly khai vùng Donbas. Thời điểm đó, quân đội chính quy của Ukraine là sản phẩm của hai thập kỷ hậu Xô Viết. Vũ khí lỗi thời, tham nhũng tràn lan, hệ thống an ninh bị tình báo Nga thao túng, lính đào ngũ hàng loạt, cả nước chỉ còn vài nghìn quân sẵn sàng chiến đấu.

Đối mặt với sự sụp đổ của quân đội chính quy, nhiều hội nhóm và hàng nghìn thường dân đã tự trang bị vũ khí, hình thành các đơn vị dân phòng tình nguyện chống lại phe ly khai. Họ gánh vác phần lớn các cuộc giao tranh ban đầu ở Donbas chứ không phải lính chính quy. Mặc dù một số nhóm dân quân như Azov và Aidar có cả thành phần cực hữu và tân phát xít – chủ đề của những kỳ sau – tuy nhiên, tinh thần tự nguyện chính là di sản của nền Cộng hòa Cossack và truyền thống tự trị của Ukraine.

Tám năm sau, Nga bất ngờ đánh thẳng vào Kyiv khiến quân đội chính quy trở tay không kịp. Gần 100.000 dân thường lại lập tức trở thành dân quân tự vệ. Sau gần bốn năm chiến tranh, dù đã cạn kiệt nguồn binh sĩ, nhưng tinh thần tình nguyện trong dân chúng vẫn cháy bền bỉ. Có 80% người dân đã quyên góp tiền riêng để hỗ trợ quân đội. Thậm chí với một số rất ít người dù không coi Nga là quân xâm lược, nhưng họ vẫn tham gia cứu trợ, đùm bọc dân tản cư, xây lại nhà bị bom đạn tàn phá.

Tôi đã gặp một bà giáo sư (về văn học Nga) kêu gọi được 3 triệu đô la cho tiền tuyến. Tôi đã gặp hai chàng trai có biệt danh “đít thép” vì họ thường lái những chiếc xe bán tải gần 3.000 cây số từ Anh về Ukraine chỉ trong hai ngày để tặng cho quân đội. Tôi đã gặp một cô gái gốc Việt kêu gọi bạn bè dùng tiền mua quà sinh nhật cho mình để đóng góp vào quỹ chiến tranh. Tôi đã gặp một doanh nhân người Việt than thở rằng: “Chị phải xếp hàng chờ tới lượt nấu cơm cho bộ đội, tại nhiều người đăng ký quá. Phải chi mình là chủ tiệm mát xa thì không phải chờ. Vì họ đưa nhân viên đến tận mặt trận để giúp bộ đội giảm đau.”

“Ở nơi em sống, chính phủ phải lo hết đúng không?” – một Việt Kiều khác hỏi tôi – “Nhưng Ukraine mới thoát Nga hơn 30 năm thôi. Người dân vẫn luôn nghi ngờ những lãnh đạo thân Nga vì lợi lộc cá nhân. Thế nên tiền ủng hộ tiền tuyến càng đi đường tắt càng hiệu quả. Ở Việt Nam cũng thế thôi em. Gặp thiên tai bão lũ người dân thường quyên góp theo hội nhóm và những người nổi tiếng họ tin cậy, chứ Mặt trận Tổ quốc đâu phải là nguồn tiền vào chủ đạo?”

Có lần, facebook của tôi xuất hiện một nhóm binh sĩ Ukraine gốc Việt ngỏ lời nhờ bà con hỗ trợ mua áo chống đạn. Ngay lập tức rất nhiều người nhận lời. Ở Ukraine, việc dân chúng mua quân nhu là điều rất bình thường. Thậm chí những quỹ lớn như “Повернись живим” (Trở về bình an) và Serhiy Prytula mua cả vũ khí – một vai trò thường do chính phủ đảm nhiệm.

Nguyên nhân không chỉ là ngân sách chiến tranh thiếu hụt hay sự bất tín nhiệm với bộ máy chậm chạp và tham nhũng của chính quyền. Đó còn là truyền thống tự quản, tự nguyện và niềm tin vào khả năng tham chiến, tự mình bảo vệ quê hương với tinh thần “viche”, “rada” và “hromada” – những nền tảng xã hội dân sự đã thấm vào văn hóa và tinh thần của người Ukraine từ cả nghìn năm trước.

Hôm gặp Tùng “bộ đội”, tôi đi cùng một doanh nhân người Việt ở vùng miền Đông Kharkiv. Khi Tùng mở cốp xe cho tôi xem những thứ cậu chuẩn bị mang ra chiến trường, anh đặt tay lên lưng Tùng vỗ vỗ, miệng nhắc đi nhắc lại: “Cháu thiếu gì phải bảo ngay chú nhé.”

Tùng cười: “Dạ cháu vẫn đủ.”

Ghi chú về tác giả và tác phẩm: Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng vào Giao tiếp-Quản trị đa văn hóa/Phát triển năng lực cá nhân. Loạt bài ghi lại những quan sát của tác giả sau gần 4 tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến (tháng 6-9/2025). Chuyến đi nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa với tư cách cá nhân, độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào. Tên một số nhân vật đã được thay đổi.

Loạt bài về cuộc chiến ở Ukraine đã khái quát những thách thức ở hậu phương (bài 1, bài 2, bài 3) và tiền tuyến (bài 4, bài 5) mà đất nước này đang phải đối mặt.

Bài 6 và bài viết kỳ này cung cấp cái nhìn của người Ukraine về lịch sử và lý do tại sao họ đứng lên chống Nga suốt gần 4 năm qua.

‘Gián điệp Nga’ trong nhà

Năm 2022, căn hộ của tôi ở Amsterdam có hai mẹ con Ukraine tị nạn ở nhờ. Họ rất ít nói. Thấy tôi về là chào rồi lánh ngay vào phòng riêng. Có lẽ họ sợ làm phiền hoặc vẫn chưa hết hoảng loạn.

Một hôm, tôi nghe thấy tiếng họ trò chuyện với người nhà ở Ukraine. Lúc đó quân Nga đang rút chạy nên họ nói rất to, giọng rất vui. Bỗng tôi đứng hình khi phát hiện ra: Họ đang nói tiếng Nga.

Tôi học tiếng Nga từ bé nên vẫn nhận ra sự khác nhau giữa hai ngôn ngữ. Mang cái nhìn nông cạn thời điểm ấy, tôi bỗng thấy nghi ngờ: “Mình cưu mang người Ukraine cơ mà? Chết cha! Hay mình đang chứa gián điệp Nga trong nhà?”

Khi tới Ukraine, kể cho ai nghe chuyện này họ cũng cười ngất.

Kẻ cười to nhất là Tùng “bộ đội” – người lính Ukraine gốc Việt ở những kỳ trước. Cậu bảo: “Em nói tiếng Nga. Từ chỉ huy đến tướng lĩnh toàn nói tiếng Nga. Có lần bọn Nga mất bộ đàm. Nó đang ở tầng dưới, nghe bộ đội mình nói tiếng Nga ở tầng trên thì chạy lên, hỏi có phải đơn vị nó đang tìm không? Hai bên sững lại một lúc mới kịp nổ súng.”

Sự hiểu lầm ấy một phần do Putin cáo buộc rằng “người nói tiếng Nga đang bị diệt chủng”. Nó làm người ta liên tưởng đến một cộng đồng thiểu số dễ bị tổn thương, sống tập trung ở một khu vực nhỏ, kiểu người Hoa ở Việt Nam. Nhưng không phải.

Ở miền Tây Lviv, tức là xa Nga nhất và cũng ghét Nga nhất, nhưng hầu như ai cũng nói (được) tiếng Nga. Một phóng viên Hà Lan bạn tôi từng nhận xét: “Tiếng Nga thống lĩnh hầu như mọi không gian. Cứ như thể người Nga đã đưa dân vào đây và đồng hóa toàn xã hội.”

Người Ukraine cho rằng đây chính là điều xảy ra trong quá khứ. Và xảy ra hai lần.

Chính sách ‘Nga hóa’ lần thứ nhất của Sa hoàng

Vào cuối thế kỷ 18, nhà nước cossack Hetman bị Đế quốc Nga thôn tính. Sa hoàng muốn triệt tiêu mầm mống cách mạng, vốn phải được dẫn dắt bằng người trí thức. Ông đề ra chính sách “Nga hóa” (Russification) khiến nhiều dân tộc bị đô hộ không những mất nước và mất luôn ngôn ngữ.

Ở Ukraine cũng vậy. Tiếng bản địa bị cấm, chỉ còn được dùng ở nhà và bởi nông dân, trong khi tiếng Nga là ngôn ngữ của quyền lực và trí tuệ. Giới tinh hoa dạt về phía Tây, góp phần tạo ra sự khác biệt Đông-Tây cho đến ngày nay.

Chính sách ‘địa phương hóa’ của Lenin

Năm 1917, phe cộng sản Bolshevik lật đổ Sa hoàng. Đế quốc Nga tan rã. Một loạt dân tộc tuyên bố độc lập (Ba Lan, vùng Baltic, Trung Á…) cộng thêm sự ra đời của hai nhà nước gồm chính người Nga chống lại Bolshevik.

Ukraine cũng tuyên bố độc lập. Nhưng họ bị Bolshevik đánh bại sau 3 năm và sáp nhập trở lại vào Liên Xô cùng với nhiều nước cộng hòa đoản mệnh khác.

Để chứng minh “Liên Xô” không phải “Đế quốc Nga” kiểu mới, Lenin đã công nhận nền độc lập của Phần Lan và thúc đẩy văn hóa địa phương (Korenizatsiia). Ông cho rằng một khi đã chiếm được lòng tin, người dân sẽ chuyển từ trung thành với “dân tộc” sang trung thành với “giai cấp”.

Chính sách “địa phương hóa” khiến bản sắc các nước cộng hòa hồi sinh mãnh liệt. Mọi lãnh đạo do Moscow gửi về đều phải học tiếng bản địa. Giáo dục bỏ dần tiếng Nga. Văn học nghệ thuật bừng nở. Ở Ukraine, nhà văn Mykola Khvylovy nổi tiếng với khẩu hiệu “Rời xa Moscow!”

Nhưng “địa phương hóa” chỉ là một thí nghiệm chính trị ngắn ngủi, một “lớp thịt mỏng” trong “cái bánh kẹp” của chính sách Nga hóa. Hóa ra tình đồng chí không làm chủ nghĩa dân tộc biến mất. “Lợi ích giai cấp” không hấp dẫn bằng “tự quyết dân tộc và văn hóa quê hương”.

Chính sách ‘Nga hóa’ lần thứ hai của Stalin

Bằng cách đảo ngược chính sách “địa phương”, Stalin đã hồi sinh lại chính sách “Nga hóa” dưới hình hài của “chủ nghĩa quốc tế vô sản”. Nó trở thành một phần của cuộc “Đại thanh trừng” (The Great Terror). Theo các tài liệu giải mật của Liên Xô, 681.692 người đã bị xử bắn. Trung bình mỗi ngày có 1.000 người bị kết án tử hình.

Thanh trừng giới tinh hoa

Stalin hiểu hơn ai hết, trên lý thuyết thì “công nông” là nòng cốt, nhưng trong thực tế, “trí thức” luôn là giai cấp lãnh đạo cách mạng. Hàng nghìn trí thức và cán bộ Đảng bị giết hoặc giam cầm trong các trại cải tạo Gulag với tội danh “chống phá cách mạng vô sản” và “cổ xúy chủ nghĩa dân tộc ly khai“.

Năm 1937, tại khu rừng Sandarmokh, hơn 1.000 trí thức Liên Xô, trong đó gần một phần ba là tầng lớp tinh hoa Ukraine, bị hành quyết tập thể. Họ quỳ thành hàng trước những rãnh sâu, bị bắn vào đầu từ phía sau. Họ chết đổ sấp mặt xuống, xác chồng lên nhau trong những cái hố chôn tập thể.

Quản lý tôn giáo

Với “Kế hoạch 5 năm Vô thần” (1932–1937), mục tiêu của Stalin là “Chúa sẽ chết trên lãnh thổ Liên Xô”.

Hàng nghìn nhà thờ khắp Liên Xô biến thành nhà kho và sân phơi hợp tác xã. Ở Kyiv, sau khi các hiện vật quý được đem về Nga, kiệt tác 800 năm tuổi Tu viện Thánh Michael Vòm Vàng bị đánh sập hoàn toàn. Nhiều ngôi làng bỗng dưng im lặng vì những quả chuông đã bị trưng thu lấy kim loại. Các tu sĩ bị xử tử hoặc lưu đày đến Siberia. Các đám cưới được tổ chức ở ủy ban. Lễ Giáng sinh thay bằng Lễ hội mùa đông và “Ông già Tuyết”.

Từ xa xưa, người Slav thường đặt bàn thờ “Góc Đỏ/Góc Đẹp” (Krasny Ugol) hướng về phía Đông với niềm tin Chúa như mặt trời. Chính quyền Xô-viết đã chiếm dụng luôn thuật ngữ “Góc Đỏ” ấy, thay ảnh Chúa bằng ảnh các lãnh tụ cộng sản.

Nhưng Stalin đã thất bại trong việc xóa bỏ tôn giáo, vì người dân vẫn không bỏ đạo. Ông liền bổ nhiệm một tướng tình báo làm chủ tịch Hội đồng Giáo hội. Các giám mục trở thành những “công chức tâm linh”, tuyên truyền chính sách (qua các buổi lễ) và thu thập tình báo (qua lời xưng tội).

Cho đến trước cuộc chiến, nhiều nhà thờ Ukraine vẫn thuộc về Giáo hội Nga. Một luật sư nói rằng mẹ cô tin tu sĩ hơn chính đôi mắt mình: “Cha dạy người Nga và Ukraine là hai anh em. Đánh Nga là đánh người thân. Bọn lính đang bắn vào người Nga là quỷ Sa-tăng. Tổng thống Zelenskiy là hiện thân của Giu-đa phản Chúa.”

Tái cấu trúc dân số

Năm 1933, hàng triệu người Liên Xô chết đói do hậu quả của chính sách sản xuất tập trung và tiêu diệt những ai chống lại hợp tác xã. Ở Ukraine, người chết chủ yếu là nông dân, vốn là tầng lớp bảo tồn ngôn ngữ và bản sắc dân tộc.

Ngay khi các ngôi làng ở Odesa, Dripno và Kharkiv trở nên hoang lạnh, 219.110 nông dân Nga đã trám vào chỗ trống. Hàng triệu công nhân và chuyên gia cũng tới đây để phát triển công nghiệp nặng. Nạn đói Holodomor và những khu công nghiệp này đã thay đổi bản đồ dân tộc học, biến miền Đông Nam từ một vùng nông thôn thuần Ukraine thành vùng nói tiếng Nga mạnh nhất cả nước.

Di dân cưỡng bức

Cũng thời gian đó, nhiều dòng di dân bị dồn ngược ra khỏi Ukraine và các quốc gia thành viên của Liên Xô.

Điển hình là chiến dịch Zapad. Chỉ trong một ngày, 76.192 người (bao gồm 22.174 trẻ em) bị dồn lên các toa tàu gia súc và đày đến các mỏ than ở Siberia và Kazakhstan. Họ là những người “dân tộc chủ nghĩa” hoặc gia đình của quân nổi dậy UPA.

Trên bán đảo Crimea, một dân tộc biến mất chỉ sau một đêm. Rạng sáng ngày 18/5/1944, chiến dịch Sürgün (Lưu đày) cưỡng chế toàn bộ người dân tộc bản địa Tatar đi Uzbekistan. Họ hầu hết là phụ nữ, người già, trẻ em, vì đàn ông chính là 25.000 Hồng quân đang chiến đấu với Đức.

Trong chính sử Nga, dân tộc Tatar bị buộc tội “hợp tác với Đức”. Điều này đúng một phần.

Cũng như nhiều sắc dân thuộc Đế quốc Nga cũ, không phải ai cũng muốn thuộc về Liên Xô hoặc có tư tưởng cộng sản.

Tuy nhiên, 100% người Tatar, bao gồm trẻ sơ sinh, đảng viên và Hồng quân khi phục viên đều bị coi là tội phạm. Kể cả phi công huyền thoại Amet-Khan Sultan với 2 danh hiệu “Anh hùng” cũng không được phép về nhà khi chiến tranh kết thúc. Họ phải đoàn tụ gia đình ở các trại lao động Trung Á, nơi khoảng một nửa những kẻ bị cưỡng bức ra đi đã chết trong những năm đầu lưu đày.

Người Tatar bị cấm quay lại Crimea cho đến năm 1989 khi Xô-viết Tối cao kết luận việc trục xuất là bất hợp pháp. Khi đó, dân số bản địa chỉ còn 1,6%.

Tuy nhiên, một số nhà khoa học cho rằng việc “rút lõi dân số” như vậy là để đảm bảo an ninh trước thềm Chiến tranh Lạnh. Bán đảo Crimea là một “tàu sân bay không bao giờ chìm” ở Biển Đen. Nó thông ra Thổ Nhĩ Kỳ, mà người Hồi Tatar lại cùng nguồn gốc với người Thổ.

Một phóng viên người Crimea kể rằng: “Tôi đau đớn vì thành phố quê hương bị đổi tên từ tiếng Tatar (Qarasuvbazar) sang tiếng Nga (Belogorsk). Nhưng bà tôi trước khi mất cứ nói mãi về một chiếc lò còn nóng. Bà bị lôi ra khỏi nhà lúc đang nướng bánh. Khi những kẻ xa lạ nhanh chóng lấp đầy Crimea, bà khóc vì cho rằng họ đã cướp nhà bà khi chiếc lò vẫn còn ấm áp.”

Ở Odesa, tôi gặp một cựu quân nhân Liên Xô có ông nội từng bị Stalin bắt đi đày. Khi những bức thư bị trả về, KGB nói với người con trai rằng cha anh đã chết trong trại. Họ nói với người cha rằng con ông không muốn liên lạc với cha của nó nữa. Năm 1949, người cha trở về. Kể đến đây, mắt người cựu chiến binh đỏ hoe: “Stalin không muốn hai cha con gặp nhau.”

Ngôn ngữ của quyền lực và trí tuệ

Bên cạnh việc “thanh trừng trí thức”, “quản lý tôn giáo” và “tái cấu trúc dân số”, trọng tâm của chính sách Nga hóa là “ngôn ngữ”.

Khrushchev từng tuyên bố: “Chúng ta càng phổ cập tiếng Nga nhanh bao nhiêu thì càng xây dựng chủ nghĩa cộng sản nhanh bấy nhiêu.”

Tiếng Nga là ngôn ngữ bắt buộc trong trường đại học, nhà máy, công sở, và chính trường. Đó cũng là ngôn ngữ của trí tuệ và quyền lực (prestige language). Tiếng Nga không chia đôi Ukraine theo ranh giới “địa lý Đông-Tây” như người ngoài lầm tưởng, mà theo ranh giới “giai cấp”. Không ai có thể xây dựng sự nghiệp nếu không nói tiếng Nga.

Bà Halyna, 39 tuổi, chuyên viên an ninh: “Ở cấp phổ thông thì có cả trường tiếng Nga và Ukraine. Nhưng trường tiếng Ukraine thì nhiều con em nông dân lắm. Đại học là thời điểm mọi người trong nhà tôi chuyển sang tiếng Nga. Trừ bà ngoại, vì bà là kỹ sư nông nghiệp và phải về làng nói chuyện với nông dân.”

Bà Olena, 60 tuổi, nhà tâm lý học: “Tiếng Nga lúc đó là ngôn ngữ chung, kết nối 15 nước thành viên. Không nói tiếng Nga, cuộc đời bạn sẽ chôn chân một chỗ. Tạp chí khoa học tiếng Ukraine là tạp chí hạng hai. Tiếng Ukraine là tiếng của nông dân. Nếu bạn thông minh, bạn sẽ nói tiếng Nga.”

Bà Oksana, 45 tuổi, nhà khảo cổ: “Mẹ tôi bị đồng nghiệp bắt nạt vì bà nói tiếng Ukraine. Khi mẹ trộn lẫn cả hai thứ tiếng: ‘Đây là zvid (báo cáo)’ thì sếp mẹ cười phá lên: ‘Zvid là cái gì? Ha-ha-ha.’ Và họ gọi mẹ là Raya ‘nhà quê’ ‘zvid’. Mẹ bắt tôi học tiếng Nga để thoát khỏi số kiếp mà mẹ phải gánh chịu.”

Khi gặp một chủ doanh nghiệp chạy loạn từ Mariupol, tôi hỏi anh: “Có sự phân biệt chủng tộc và ngôn ngữ ở miền Đông không?” Anh cuống quýt xua tay: “Ấy cô nói cái gì vậy? Người nói tiếng Nga không bao giờ phân biệt người nói tiếng Ukraine. Chúng tôi rất hòa thuận.”

Đứng hình một lúc tôi mới hiểu ra cả hai đã lệch pha nhau. Tôi muốn nói đến cáo buộc của Putin là “người nói tiếng Nga bị phân biệt”. Mikhail mặc định là “người nói tiếng Ukraine mới bị phân biệt”.

Chính vì thế, lý do của Putin “người nói tiếng Nga bị diệt chủng” khiến ai nấy đều ngạc nhiên: “Ủa, chính tiếng Nga mới đang ở chiếu trên mà? Ở đây ai chẳng nói tiếng Nga? Tổng thống ‘phát xít’ Zelenskiy cả đời nói tiếng Nga mà? Cái bọn Azov ‘đang giết người nói tiếng Nga’ cũng… nói tiếng Nga đấy thôi?”

Phản kháng

Dưới thời Liên Xô, “chủ nghĩa dân tộc” (nationalism) là một tội danh chính trị nghiêm trọng vì đó là tư tưởng “ly khai”.

Ở Ukraine, nhà thơ Vasyl Stus bị bỏ tù vì phản đối chính sách Nga hóa các trường học ở Donbas. Ông tuyệt thực và chết trong trại cải tạo. 300 bài thơ cuối cùng bằng tiếng Ukraine của ông cũng bị đốt bỏ.

Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Ukraine cũng bị cách chức vì tội “mềm yếu với chủ nghĩa dân tộc”. Petro Shelest đã khuyến khích tiếng Ukraine trong nhà trường và xuất bản cuốn Ukraine, Xô-viết của chúng ta ca ngợi lịch sử hào hùng của người cossack. Cuốn sách bị thu hồi vì tự hào “dân tộc” thái quá, dù đó là một “dân tộc Ukraine” thuộc về Xô-viết.

Hai vụ tự thiêu đã xảy ra để phản đối chính sách Nga hóa. Trước khi châm lửa, nhà hoạt động Vasyl Makukh hô to: “Sống mãi Ukraine tự do.”

Đại Nga

Khi tôi hỏi người Ukraine về nguyên nhân sâu xa của cuộc chiến, câu trả lời của họ thường quy về hai chữ: “Great Russia” (Đại Nga).

Đó là tư tưởng về một “Dân tộc Nga toàn diện” gồm Đại Nga (Nga), Tiểu Nga (Ukraine) và Bạch Nga (Belarus). Ukraine và Belarus không phải là hai dân tộc độc lập mà chỉ là những biến thể địa phương của Nga.

Chủ nghĩa Đại Nga sô-vanh (Great Russian Chauvinism) đó từng bị Lenin coi là tàn dư của thực dân Sa hoàng áp bức các dân tộc nhỏ. Thế nên ông thúc đẩy chính sách “địa phương hóa” mà Stalin sau này đảo ngược.

Dù Stalin (và rất nhiều lãnh đạo Liên Xô) không phải người Nga, nhưng về bản chất, tư tưởng là một công cụ của quyền lực. Cũng như Napoleon không phải người gốc Pháp và Hitler không phải người gốc Đức, nhưng họ đã dùng tư tưởng “đế chế” để hợp lý hóa không gian quyền lực của mình.

Tư tưởng Đại Nga được hiện thực bằng chính sách “Nga hóa”. Giới chuyên môn coi đây là một dạng “đô hộ nội địa” (internal colonialism). Quan điểm chính thống của Liên Xô phủ nhận tư tưởng “thực dân” và cho rằng các nước cộng hòa thành viên được đầu tư và phát triển.

Điều này đúng.

Tuy nhiên, các luồng phản biện, bao gồm cả các học giả Nga, cho rằng quyền lực kinh tế và chính trị chỉ bó gọn ở trung tâm (Moscow/St. Petersburg), trong khi các vùng ngoại vi (Ukraine, Trung Á) vừa bị “khai thác” vừa bị “đồng hóa”, kết hợp cả hai mô hình thực dân chính trong lịch sử loài người.

Mô hình chiếm dụng sức lao động (labor extraction empire) chỉ cần tài nguyên, nên kẻ chiếm đóng sẽ đô hộ bằng “sự khác biệt”. Người bản địa là một giống loài thấp kém. Đó là cách người Pháp cai trị Việt Nam, người Anh cai trị Ấn Độ, người Hà Lan cai trị Indonesia… Ở Mỹ, người da trắng đô hộ người da đen theo quy tắc “một giọt máu”. Nếu tổ tiên có một người da đen thì con cháu nhiều đời sau có tóc vàng mắt xanh cũng vẫn là người da đen.

Mô hình chiếm dụng đất đai (settler empire) lại cần lãnh thổ, nên kẻ chiếm đóng sẽ đô hộ bằng “sự tương đồng”. Người bản địa sẽ trở nên cao quý nếu họ chịu đồng hóa. Khi đó, đất đai của họ tự nhiên thành đất đai của kẻ chiếm đóng. Đây là cách người da trắng ở Mỹ đô hộ người da đỏ bản địa. Một em bé lai da đỏ/da trắng sẽ được coi là người da trắng.

“Chỉ cần nói tiếng Nga, địa vị và tương lai của một người sẽ hoàn toàn thay đổi” – một tình nguyện viên nói với tôi – “Nô lệ có thể biến thành ông chủ, nếu bạn chấp nhận để linh hồn mình bị độ hộ.”

Năm 1945, Stalin chính thức kết liễu sự bình đẳng trong Liên bang bằng tuyên bố: “Dân tộc ưu việt nhất là dân tộc Nga. Họ là dân tộc lãnh đạo.” Nga trở thành “anh cả” dẫn đường, là chuẩn mực để noi theo.

Trong thời kỳ “địa phương hóa”, ông Brezhnev (sau này là tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô) ghi lý lịch là người Ukraine. Nhưng khi gió đổi chiều, ông tự nhận mình là người Nga.

‘Hồi sinh’ tư tưởng Đại Nga?

Rất nhiều người Ukraine nói với tôi rằng, họ biết chiến tranh sẽ xảy ra ngay khi nghe Putin phát biểu năm 2021.

• Về mặt lãnh thổ, ông cho rằng Ukraine là một “sản phẩm do Lenin tạo ra trên đất Nga”. Ukraine phải trả lại lãnh thổ Nga “ban tặng” (Crimea và vùng Đông Nam). Nga không “xâm lược” mà chỉ “thu hồi” lại đất đai, “sửa chữa sai lầm của lịch sử“.

• Về mặt nhân đạo, ông cho rằng người nói tiếng Nga ở miền Đông đang bị “diệt chủng”. Vì đây là các vùng ly khai do Nga bảo hộ → Nga có nghĩa vụ can thiệp.

• Về mặt văn hóa, ông cho rằng Nga và Ukraine là “một dân tộc”. Chính vì thế, “toàn bộ Ukraine là của Nga”. Bản sắc Ukraine không có thật mà là một dự án nhân tạo của Phương Tây để “chia rẽ một nước Nga lịch sử (historical Russia). Nga có nghĩa vụ “thống nhất toàn bộ người Nga” trở về “quốc gia lịch sử” đó.

Ông coi việc hạn chế tiếng Nga là “đồng hóa cưỡng bức”. Vì biên giới của “Thế giới Nga” được xác định bởi văn hóa → Nga phải can thiệp ở bất kỳ đâu có người nói tiếng Nga.

“Nghe Putin phát biểu xong, tôi lập tức kích hoạt mạng lưới tình nguyện, tích trữ nước, đồ cứu thương, xe tải và súng săn. Zelenskiy liên tục trấn an người dân, nhưng nhóm tình nguyện chúng tôi đã lau lại súng từ nhiều tháng trước khi xe tăng Nga tiến vào Kyiv.”

Nhiều người không tin Nga chỉ muốn lấy lại Donbas. “Nếu cứ viện cớ lịch sử thì mọi biên giới hiện đại và luật pháp quốc tế đều vô nghĩa.”

“Lãnh thổ chỉ là cái cớ. Nga rộng mênh mông, họ không cần miền Đông bé nhỏ của Ukraine. Cái họ cần là chúng tôi phải quỳ gối phục tùng như Belarus. Cái họ cần là một quốc gia vệ tinh, một Tiểu Nga do Moscow giật dây điều khiển.”

“Nhiều người Ukraine vẫn yêu nước Nga tha thiết. Ở đó có bao họ hàng thân thích. Để tránh sự giằng xé tâm can, họ gọi đây là ‘cuộc chiến của Putin’.”

“Nhưng cái gốc của nó không phải là Putin. Đó là tư tưởng Đại Nga. Bản chất ấy còn thì không có Putin này sẽ có Putin khác.”