Mục lục
Chuyên gia về chủ nghĩa phát xít: “Hoa Kỳ không còn là một nền dân chủ nữa – chúng tôi đang có một chế độ độc tài.”
BBT: Đây là bài dịch từ một cuộc phỏng vấn được đăng trên Youtube của phương tiện truyền thông Deutsche Welle , một đài thông tin thời sự quốc tế Đức được trợ cấp từ thuế của người dân. Những điều viết trong ngoặc là được thêm vào cho dễ hiểu. Mặc dù là một giáo sư triết học nhưng vì ông ta nói bập bẹ tiếng Đức nên ngoài nội dung việc diễn đạt nghe không hấp dẫn cho lắm.
Jason Stanley là người Mỹ , sinh ra ở New York, dạy tại đại học Yale từ năm 2013-2025. Khi Trump đắc cử lần nhì thì ông ta không muốn sống ở Mỹ và sang dạy ở đại học Toronto. Có viết cuốn sách How Fascism works năm 2018.
Nguồn: Faschismus-Experte: “Die USA sind keine Demokratie mehr – wir haben eine Diktatur”
Tưởng niệm Alex Pretti ở Minneapolis. Người đàn ông 37 tuổi này, công dân Mỹ bên lề một cuộc đột kích trục xuất bị bắn chết (bởi 2 nhân viên canh phòng biên giới bằng 10 phát đạn). Mặc dù cái chết của Pretty được quay phim , các quan chức nhà nước (bộ trưởng An Ninh Nội Địa Kristi Noem và chỉ huy cấp cao của Lực lượng Tuần tra Biên giới Greg Bovino) khẳng định việc giết người này là hợp pháp. Cuốn phim cho thấy, các nhân viên tham dự bố ráp đã đẩy ông này quỳ xuống đất, rồi thì một nhân viên biên phòng (sau này chứng nhận là 2) khai hỏa. Những người chỉ trích đòi có một cuộc điều tra toàn diện. Ngay đầu tháng Giêng một nhân viên ICE (Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Hoa Kỳ) cũng đã bắn chết một người mẹ có 3 con ở Minneapolis. Về hậu quả của những sự kiện này tôi muốn nói chuyện với ông Jason Stanley. Ông ta là giáo sư triết học tại đại học Toronto và là tác giả cuốn sách How Fascism works (Chủ nghĩa Phát xít vận hành như thế nào) viết vào năm 2018.
PV: Chúng ta đã nói chuyện với nhau cách đây 9 tháng khi ông còn dạy học tại đại học Yale, ông đã từng cảnh báo, nhiệm kỳ thứ 2 của Trump có thể trở thành một chế độ phát xít. Sau các sự kiện kể trên nhiều phương tiện truyền thông nói thẳng đó là chủ nghĩa phát xít. Ông mô tả diễn biến các sự kiện kể từ đó như thế nào?
S: Những gì bây giờ chúng ta thấy là một cuộc tấn công vào dân chúng, vào công dân Hoa Kỳ, những người phản đối mà không dùng bạo lực. Đó là một phát triển, những gì đó mới hơn mà chúng ta không thấy trong nhiệm kỳ đầu của Trump. Và tôi tin là chế độ của Trump đã hành động quá trớn, và bây giờ phải đối đầu với một phản ứng công khai mãnh liệt. Họ tưởng rằng ý kiến của quần chúng không đóng một vai trò gì cả. Và bây giờ chính quyền Trump mới nhận ra có lẽ điều đó không đúng.
PV: Điều này hấp dẫn. Chúng ta sẽ trở lại sau về những phản ứng đó. Nhưng mà ông cho là có những điều tương tự khi so sánh với Đức Quốc Xã?
S: Hiển nhiên. Tôi cho là tuyển binh mới ICE được huấn luyện 47 ngày. Sao lại như thế? Vì Trump là TT thứ 47. ICE quảng bá nhắm vào những người xem MMA (thi đấu võ trong lồng) và những người được tuyển mộ là những người ủng hộ Trump, rấ t giống như là một Sturmabteilung (SA một tổ chức bán quân sự của Đảng NSDAP). Họ không được huấn luyện đầy đủ, họ thích dùng bạo lực và họ được sự hỗ trợ của chính quyền. Trên căn bản đó là ICE. Họ không phải là cảnh sát, cũng không phải là quân đội. Họ là những gì giữa chừng Họ tuân theo Trump, chứ không phải tuân theo hiến pháp.
PV: Ông trước đó nói về phản ứng của dân chúng. Ông có cho là đa số người dân Mỹ công nhận là cũng có những phản ứng tương tự?
S: Người châu Âu phải hiểu là, Mỹ có một lịch sử lâu dài, chúng ta lần trước cũng đã nói về việc này. Nước Mỹ có một lịch sử lâu dài về chủ nghĩa Phát Xít, sự thống trị của người da trắng, cho tới 1967 tại một số bang Mỹ người da đen và người da trắng không được phép lấy nhau Và các khán giả của bà cũng biết rồi, là Mỹ có lịch sử lâu dài về bạo lực cảnh sát chống lại dân chúng người da đen. Những gì chúng ta hiện đang thấy là bạo lực đó tới từ một tổ chức mới, ICE, mà chống lại cả những người Mỹ da trắng. Chúng ta sẽ thấy điều đó có nghĩa là gì? Người Mỹ da trắng không than phiền khi bạo lực đó chống lại người Mỹ da đen. Bây giờ chúng ta thấy một phản ứng khác, khi những người Mỹ da trắng trung lưu bị ICE giết chết. Người Mỹ bây giờ nhìn thấy liên hệ giữ a bạo lực cảnh sát. Và như mọi phong trào phát xít những gì đã xảy ra đối với dân chúng da đen bây giờ cũng xảy ra với dân chúng da trắng. Và đó là sự biến đổi thành chủ nghĩa phát xít. Và bây giờ chúng ta thấy trong nước Mỹ người ta bắt đầu hiểu ra tình trạng đó.
PV: Ông viết là chủ nghĩa phát xít không phải là một hệ thống mà đúng ra là một loạt chiến thuật được áp dụng. Những chiến thuật nào trong tình trạng hiện tại được nhận ra ở Mỹ và chúng dựa vào những cấu trúc nào, tùy theo những gì ông vừa nói.
S: Chúng tôi có những điều mới. ICE không phải là cái gì mới, nhưng những gì chúng hướng tới những người đối lập là mới. Cấu trúc này thì mới. Chung ta thấy họ tấn công cả báo chí. Trump đã đưa nhiều tờ báo và đài truyền hình khác nhau ra tòa. Chúng tôi thấy, CBS một đài truyền hình rất được nể trọng về căn bản đã bị chính quyền Trump chiếm đoạt. Những phát triển như vậy xảy ra rất nhanh chóng. Chúng ta cũng thấy là hệ thống tư pháp đã chống lại những nạn nhân của ICE. Họ đã thử làm với Rene Good, họ đã thử làm với vợ của bà ấy, tôi nghĩ vậy, để xem liệu bà ấy có phải là một loại khủng bố nào đó hay không, đại loại như vậy. Vì vậy, chúng ta thấy bây giờ rằng toàn bộ chính phủ Mỹ, đang được sử dụng để bảo vệ Trump, để giữ Trump tiếp tục nắm quyền.
Và tôi e rằng cuộc bầu cử của chúng tôi sẽ không xảy ra. Đó là những gì họ đã làm với Minnesota. Họ (Pam Bondi, bộ trưởng tư pháp) nói rằng chúng tôi muốn có danh sách cử tri ghi danh.
Tại sao vậy? “Chúng tôi sẽ ở lại Minnesota cho đến khi họ cho chúng tôi xem danh sách cử tri đăng ký “.
Xem thêm: Bondi’s injection of voter roll demands into Minneapolis ICE tensions draws claims of ‘ransom’
https://edition.cnn.com/2026/01/27/politics/pam-bondi-voter-rolls-minnesota-ice
PV; Điều đó dẫn tôi đến câu hỏi tiếp theo, vì tất nhiên, năm nay cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sẽ được tổ chức, và Trump đã ám chỉ rằng ông ta có thể hủy bỏ các cuộc bầu cử trong tương lai. Đó là lý do tại sao ông có nỗi sợ hãi này, chắc chắn rồi. Ông nghĩ sao,liệu đây có phải là một phần của kế hoạch đưa đất nước đến bờ vực một cuộc nổi dậy để ông ta có thể tuyên bố các cuộc bầu cử không an toàn và dùng nó để biện minh cho việc hủy bỏ?
S: Hoàn toàn đúng. Ý tôi là, tất cả chuyện này đều rất công khai, phải không? Nó đâu phải là một bí mật. Đây là những gì họ nói, những gì Trump nói. Ông ấy luôn nói công khai về khả năng sẽ dùng đạo luật nổi dậy (Đạo luật Nổi dậy (Insurrection Act là một đạo luật liên bang của Hoa Kỳ từ năm 1807. Nó trao cho Tổng thống Hoa Kỳ quyền hạn đặc biệt để triển khai Vệ binh Quốc gia và quân đội hoặc lực lượng hải quân trong Hoa Kỳ để đàn áp các cuộc nổi dậy.) Và điều đó sẽ là một tình trạng khẩn cấp chiến tranh. và sau đó họ có thể hủy bỏ cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Và chúng ta phải cũng phải cẩn thận vì ICE ở khắp mọi nơi trên đường phố của các thành phố Mỹ không ủng hộ Trump. Rất nhiều thành phố khác nhau của Mỹ về cơ bản sẽ bị ICE chiếm đóng trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Nó đưa tới vấn đề , mặc dù chúng ta có một cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, nhiều cử tri sẽ quá sợ hãi, để bỏ phiếu.
PV: Rất đáng lo ngại. Trong lúc này, người chỉ huy lực lượng tuần tra biên giới Gregory Bovino đã nhận được rất nhiều sự chú ý và chỉ trích Giờ đây, ông ấy dường như đã bị thay thế ở Minnesota. Nhưng các biểu tượng hình ảnh, chẳng hạn như đồng phục, cách thể hiện cơ thể, thời trang, các biểu tượng và hình ảnh khác, đóng vai trò gì trong việc làm cho chính trị độc đoán trở nên dễ chấp nhận hơn, và ranh giới giữa tuyên bố chính trị và sự khiêu khích hoặc thao túng có chủ đích nằm ở đâu?
S: Vâng, ý tôi là, những tuyên bố chính trị đó là những hành động khiêu khích. Vâng, Bovino ăn mặc như thể ông ta là một sĩ quan SS (SS là lực lượng tinh nhuệ mặc đồng phục đen và tự xưng là “binh sĩ chính trị” của Đảng Quốc xã. SS phát triển cùng với sự thành công của phong trào Đức Quốc xã, tích lũy được quyền lực cảnh sát và quân sự khổng lồ, trở thành một nhà nước thu nhỏ trong lòng nhà nước.), phải không? Ý tôi là, điều đó hoàn toàn có chủ ý; không thể nào là ngẫu nhiên được. Rõ ràng là cách ông ta ăn mặc và sự cố ý đó rất rõ ràng, và chúng ta cũng thấy điều đó trên tất cả các phương tiện truyền thông xã hội từ Bộ An ninh Nội địa và Nhà Trắng. Họ liên tục đưa ra những lời lẽ ám chỉ chủ nghĩa thượng đẳng da trắng. Có rất nhiều ví dụ về điều này, và nó không phải là điều bí ẩn. Trump ở Davos nói rằng những người nhập cư gốc Phi ở Minnesota là thấp kém. Ông ta nói họ có chỉ số IQ thấp. Và đó là sự phân biệt chủng tộc công khai thuần túy. Chúng ta phải ngừng nói, được rồi, đó có phải là một hành động khiêu khích không? Không, đó là lập trường chính thức của nước Mỹ theo chủ nghĩa thượng đẳng da trắng.
Xem thêm: US President Trump calls Somalis “low IQ”
PV: Sau những sự kiện ở Minneapolis, nhiều người quan sát ở đây đương nhiên đang tự hỏi liệu đây có phải là một bước ngoặt hay chỉ là một chương khác trong một chuỗi sự kiện dài hơn. Vậy, từ góc độ lịch sử, liệu nước Mỹ hiện đang trong giai đoạn xói mòn hay chuyển đổi dân chủ, và theo ý kiến của ông, điều gì sẽ quyết định con đường mà nước này lựa chọn?
S: Hoa Kỳ không còn là một nền dân chủ nữa. Ý tôi là, chúng tôi không có sự độc lập giữa các thành phần khác nhau của chính phủ. Về cơ bản, chúng tôi có một chế độ độc tài, và những gì ông ta nói đơn giản là luật. Và chúng ta chỉ cần xem liệu chính phủ này, chế độ này, có đủ mạnh để duy trì quyền lực thông qua các cuộc bầu cử mà chúng tôi sẽ có trong ba năm tới hay không. Họ đang hành động như thể đảng Dân chủ sẽ không bao giờ lên nắm quyền nữa. Chẳng còn điều gì khác hợp lý hơn, phải không? Ý tôi là, với cách họ hành xử như vậy, nếu đảng Dân chủ quay lại nắm quyền, họ sẽ tự vào tù mất. Họ hành động như thể nền dân chủ đã kết thúc rồi, nhưng tôi nghĩ họ đã đi quá nhanh. Tôi nghĩ những gì chúng ta đang thấy trên đường phố hiện nay là một làn sóng phản kháng mạnh mẽ. Tôi cho rằng họ nghĩ chính quyền Trump và thế lực đứng sau nó tin rằng nền dân chủ đã chấm dứt. Họ tin rằng họ sẽ nắm quyền mãi mãi. Nhưng họ đã sai; kinh nghiệm đã chứng minh điều ngược lại.
PV: Liệu sẽ có đủ sự phản kháng từ xã hội dân sự trong những tháng tới? Ông có nghĩ rằng việc chống lại những xu hướng hiện tại là khả thi?
S: Không ai biết. Tôi không biết. Họ cũng không biết. Nhưng những gì chúng ta đang thấy ở Minneapolis hiện nay là sự phản kháng mạnh mẽ. Phản kháng mạnh mẽ. Và điều này không phải do đảng Dân chủ lãnh đạo, mà là do những công dân bình thường lãnh đạo. Và đây là điều chúng ta cần nhận ra, rằng nếu muốn chống lại chủ nghĩa phát xít, nếu muốn chống lại nó một cách thành công, thì sự phản kháng đó phải đến từ những công dân bình thường, những người đơn giản là không muốn nó tồn tại.
PV: Đó đã là một dấu hiệu tích cực rồi. Một câu hỏi nhanh nữa, Jason, vì giờ ông đang ở Canada, ngay phía bắc, nhưng không xa lắm. Phản ứng ở Canada đối với những sự kiện này như thế nào? Ông nghe được gì?
S: Câu hỏi thú vị đấy. Ý tôi là, tôi nghĩ Canada hơi giống châu Âu. Họ đã đánh giá thấp xu hướng phát xít của Hoa Kỳ. Và giờ họ chắc cũng còn đánh giá thấp chúng, nhưng không nhiều như ở châu Âu. Ở Canada, người dân biết rằng có những vấn đề ở phía Nam. Nhưng ý tôi là, điều đó thật khó tin đối với người châu Âu và cư dân của đất nước mới của tôi. Nhưng tôi nghĩ rằng dư luận đang thay đổi nhanh chóng ở khắp mọi nơi.
Chuyên gia về chủ nghĩa phát xít, GS Đại học Yale, rời bỏ nước Mỹ
Tác giả: Keziah Weir
Trúc Lam chuyển ngữ
Tiếng Dân
31-3-2025
Giáo sư triết học Jason Stanley sẽ rời khỏi Mỹ để đến Canada, là “Ukraine của Bắc Mỹ”, vì ông tin rằng nước Mỹ của Trump “đã đi quá xa” trong vòng kìm kẹp của chủ nghĩa phát xít.
GS Jason Stanley đã dành hai thập niên qua để viết về quyền lực và ngôn ngữ, cũng như cách thức mà cả hai thứ này đều có thể bị tha hóa. Ông là chuyên gia về chế độ độc tài và là tác giả của bảy cuốn sách, gồm hai cuốn xuất bản năm 2018: “Chủ nghĩa phát xít hoạt động như thế nào: Chính trị của chúng ta và họ” (How Fascism Works: The Politics of Us and Them), và cuốn sách “Xóa bỏ lịch sử: Phát xít viết lại quá khứ để kiểm soát tương lai như thế nào” (Erasing History: How Fascists Rewrite the Past to Control the Future). Ông còn là giảng viên của trường Đại học Yale từ năm 2013.
Tuần trước, trong một quyết định mà ông gọi là “bốc đồng” được thúc đẩy bởi sự đầu hàng của trường Đại học Columbia trước các yêu cầu của chính quyền Trump, ông đã quyết định bỏ đi – không chỉ rời bỏ trường ĐH Yale mà là rời khỏi nước Mỹ. Mùa thu năm nay, ông sẽ chuyển đến trường Munk về Chính sách công và Quan hệ toàn cầu của Đại học Toronto, nơi ông được trao chức Chủ tịch Bissell Hyatt về Nghiên cứu Hoa Kỳ.
Ông viết trong sách ‘Xóa Bỏ Lịch Sử’: “Chủ nghĩa độc tài trong giáo dục thường đi kèm với những hạn chế tổng quát hơn về kiến thức và bằng những nỗ lực thúc đẩy những hình ảnh huyền thoại thay thế cho kiến thức đó”. Trong sách, ông ví các nhóm hoạt động bảo thủ tìm kiếm lệnh cấm sách vở với Joseph Goebbels, Bộ trưởng Tuyên truyền của Đức Quốc xã, lập danh sách các cuốn sách cần kiểm duyệt và phác thảo các cuộc tấn công vào quyền của những người LGBTQ+ của nhiều chế độ phát xít khác nhau trong suốt lịch sử (trong đó có chính quyền Trump). Khi tôi hỏi, liệu ông có thấy dấu hiệu cảnh báo nào trong các lĩnh vực khác, ngoài lĩnh vực giáo dục không, ông trả lời: “Cô đang đùa với tôi à?”
Trong một cuộc phỏng vấn mở rộng, Stanley giải thích lý do vì sao ông tin rằng các trường đại học đang trở nên nguy hiểm hơn, vai trò của Canada trong tất cả những điều này và những điều mà ông coi là hành động phát xít nhất trong chính quyền Trump cho đến nay.
***
Vanity Fair: Rất nhiều người hiện đang nói về cách làm thế nào ông biết lúc nào là thời điểm để bỏ đi. Chính xác thì ông đã đưa ra quyết định khi nào và đâu là điểm then chốt đối với ông?
Jason Stanley: Tôi không có câu trả lời chung cho câu hỏi đó, nhưng mọi thứ ở đất nước này hiện nay rất tệ. Đây là một chế độ độc tài. Mọi người không phản ứng tốt. Nó đang diễn ra nhanh hơn ở Nga, và các nhà báo không hành động theo cách khiến họ bị bắn hoặc bị quăng ra cửa sổ, tiếc thay, đó là điều được cho là sẽ xảy ra với các nhà báo trong điều kiện lý tưởng. Đó là lý do tại sao cô tham gia nghề báo. [Câu trả lời này là “sự hài hước đen tối”, ông giải thích trong phần tiếp theo].
Nhưng tôi đã nhận được lời đề nghị này, và khi trường đại học Columbia đầu hàng hoàn toàn, hoàn toàn sụp đổ, và chủ tịch trường ĐH Columbia đã đưa ra tuyên bố đó — cô biết tuyên bố đó khiến tôi nhớ đến điều gì không? Nó khiến tôi nhớ đến một con tin đã bị tra tấn và phải đọc một tuyên bố với những kẻ bắt cóc đằng sau họ, tuyên bố rằng họ đã nhìn thấy ánh sáng.
Chủ tịch trường ĐH Columbia và các trường đại học khác là những người tham gia tích cực vào việc phá hủy luật pháp, bởi vì cuộc tấn công vào các trường đại học này là hành vi vi phạm luật pháp. Chế độ này đang phá bỏ luật pháp và những gì chủ tịch trường Columbia đã làm, cùng những gì mà Yale đang làm, tiếc thay, trong một số tuyên bố của họ — ý tôi là, chúng tôi chưa làm những gì mà trường Columbia đã làm, nhưng họ hành động như thể đây là một phần của khuôn khổ pháp lý nào đó, trong khi thực tế không phải vậy. Đây là một cuộc tấn công pháp lý bổ sung. Và vì vậy, khi quý vị không gọi đó là một cuộc tấn công pháp lý bổ sung, thì quý vị đang tích cực góp phần vào việc phá hủy luật pháp.
Tôi phải nói rằng, một điều quan trọng khác cần đề cập là, đây là khoảnh khắc bài Do Thái nhất trong cuộc đời tôi với tư cách là một người Mỹ, bởi vì đây là một cuộc tấn công bài Do Thái vào chủ nghĩa bài Do Thái. Chế độ này đang dựa vào khuôn mẫu rằng người Do Thái kiểm soát các thể chế, và họ đang lợi dụng khuôn mẫu đó để tấn công các thể chế.
Vanity Fair: Ông có nghĩ rằng những biện pháp này khiến khuôn viên trường học trở nên an toàn hơn đối với sinh viên Do Thái không?
Jason Stanley: Họ đang khiến khuôn viên trường trở nên nguy hiểm hơn vì giờ đây mọi người đều nghĩ rằng, chúng tôi [GS Stanley là người Do Thái] kiểm soát mọi thứ. Ngoài ra, sinh viên Do Thái là những người tham gia chính trong các lều trại năm ngoái, và phải mất nhiều tháng để giới truyền thông thừa nhận điều đó.
Họ tuyên bố rằng, chủ nghĩa cánh tả là bài Do Thái. Và cộng đồng Do Thái thật sự bị chia rẽ, đặc biệt là cộng đồng Do Thái trẻ tuổi. Có rất nhiều trẻ em Do Thái phản đối hành động của Israel, nhiều như bất kỳ nhóm nào khác. Vì vậy, điều đó khiến các sinh viên đó, các sinh viên Do Thái đó, gặp nguy hiểm trực tiếp. Nó khiến khuôn viên trường trở nên rất nguy hiểm đối với họ. Và thật kinh khủng khi rất nhiều sinh viên Do Thái của tôi, nhiều người trong số họ là người Do Thái tiến bộ, mà các phương tiện truyền thông lại nói rằng họ không phải là người Do Thái? Đây có phải là Đức Quốc xã, nơi chính phủ quyết định ai là người Do Thái và ai không phải người Do Thái không?
Vanity Fair: Chính quyền này đã ra tay không chỉ với các trường đại học mà họ còn rat ay với các trường học nói chung — đa dạng, công bằng và hòa nhập (DEI), tức lý thuyết chủng tộc quan trọng, vận động viên chuyển giới, các kế hoạch phá bỏ hoàn toàn Bộ Giáo dục (DOE). Ông có thấy lý do nào, hay tiền lệ nào trong lịch sử, về những cuộc tấn công khởi đầu này vào hệ thống giáo dục không?
Jason Stanley: Có một cuốn sách tuyệt vời mà cô nên đọc, nói về vấn đề này. Nó nói về các cuộc tấn công vào DEI, lý thuyết chủng tộc quan trọng.
Vanity Fair: Có phải cuốn sách đó được gọi là “Xóa Bỏ Lịch Sử” không?
Jason Stanley: Đúng vậy. [Cười]. Chúng ta hãy bắt đầu từ sắc lệnh hành pháp mới ban hành [hôm Thứ năm], với cái tên theo kiểu Orwellian điển hình [Khôi phục sự thật và sự tỉnh táo cho Lịch sử Mỹ], dành cho Viện Smithsonian. Học sinh trên khắp cả nước — con tôi đã làm điều này — chúng đi xe buýt đến DC để vào thăm các viện bảo tàng này. Đây là một trải nghiệm rất có ý nghĩa đối với nhiều học sinh. Giáo viên nín thở dẫn các em vào các viện bảo tàng này. Đây là một ký ức vô cùng quan trọng đối với rất nhiều đứa trẻ, và nó được xem một cách nghiêm túc, lẽ ra phải thế. Những viện bảo tàng này giờ đây sẽ được đổi thành các nhà máy nhồi sọ tư tưởng, xóa bỏ nhiều phần quan trọng nhất của lịch sử Mỹ, xóa bỏ các phong trào xã hội, xóa bỏ quan điểm của những nhóm người không phải da trắng. Và nước Mỹ sẽ được trình bày như bất kỳ quốc gia độc tài nào tự giới thiệu: Như quốc gia vĩ đại nhất trong lịch sử với các nhà lãnh đạo là những người duy nhất đã làm được điều gì đó.
Hành động đầu tiên là, nói rằng không ai nên xấu hổ về chủ nghĩa thực dân và nạn diệt chủng người bản địa, chế độ nô lệ và sự giam giữ người Nhật. Đây là một phần tạo nên sự vĩ đại của nước Mỹ. Đây sẽ không còn là những khoảnh khắc đáng xấu hổ nữa. Chúng sẽ trở thành những điều đáng tự hào —đó là hành động tiếp theo. Không chỉ bạn quên chúng, mà là bạn thay đổi câu chuyện. Vì vậy, những phần đẫm máu, chinh phục, khuất phục của lịch sử Hoa Kỳ sẽ được trình bày như những phần vĩ đại.
Vanity Fair: Ông nghĩ gì về mối quan hệ của Trump với Putin?
Jason Stanley: Đó là người bạn tốt nhất của ông ta. Mọi người nói kiểu như, ồ, Putin kiểm soát ông ta. Ai quan tâm chứ? Kể cả nếu Putin có thông tin xấu về ông ta — và tôi thậm chí còn không biết thông tin xấu về Trump có ý nghĩa gì [với ông ta] — tôi nghĩ điều đó chẳng có liên quan gì cả. Điều có liên quan là ông ta nhìn thấy một đồng minh về mặt ý thức hệ. Ông ta nhìn thấy một người bạn. Ông ta nhìn thấy một người nghĩ về thế giới giống như ông ta. Họ muốn tôi yêu đất nước của mình, và họ muốn con cái tôi yêu đất nước của chúng, giống như Đức Quốc xã yêu nước Đức. Nhưng đó không phải là cách tôi yêu đất nước của mình. Tôi yêu đất nước của mình như George Washington yêu đất nước của mình, hay Martin Luther King Jr. yêu đất nước của mình.
Vanity Fair: Yêu theo cách nào vậy?
Jason Stanley: Bởi vì đó là nơi mà mọi người có thể thay đổi các nhà lãnh đạo bằng các cuộc bầu cử, là nơi chúng ta không có vua. Không phải vì đó là một địa điểm mà những người đàn ông vĩ đại đã đi bộ xung quanh, và một lá cờ.
Đó là lý do tại sao họ muốn chúng ta yêu các biểu tượng. Đức Quốc xã muốn người dân Đức yêu nước Đức vì các biểu tượng của nước Đức, ngôn ngữ, dòng máu, chủng tộc. Bất cứ điều gì, ngoại trừ nền dân chủ.
Vanity Fair: Hai đồng nghiệp của ông, nhà sử học Timothy Snyder và Marci Shore cũng sẽ rời khỏi nước Mỹ để giảng dạy tại trường ĐH Munk. Ông đã nói chuyện với họ về quyết định của họ chưa?
Jason Stanley: Họ là hai người bạn thân nhất của tôi. Con cái chúng tôi cũng là bạn thân nhất với con cái họ. Tim Snyder không muốn bỏ đi. Ông ấy muốn bị bắt — và tôi cũng muốn bị bắt vì những chuyện chính trị, nhưng Tim đã bị lôi đi trong khi vừa đá vừa la hét. Còn Marci muốn bỏ đi vì lý do chính trị.
Vanity Fair: Ông có biết những người đồng cấp khác ở các trường đại học khác đã quyết định nhận các vị trí ở các nước khác không?
Jason Stanley: Bình luận đó thậm chí vô lý, bởi vì trong giới học thuật, có tới 700 đơn xin việc cho mỗi vị trí. Không, điều đó gần như là không thể. 99,8% học giả không thể chuyển đi. Và mặc dù tôi là một học giả rất xuất sắc, thành thật mà nói—ý tôi là, không ai coi tôi là xuất sắc, đó không phải là tính cách của tôi—
Vanity Fair: Tôi nghĩ, một trong những danh hiệu của ông thật sự là giáo sư xuất sắc tại Trường Kinh tế Kyiv, đúng không?
Jason Stanley: Chính xác! Nhưng dù bạn có xuất bản nhiều đến đâu, dù bạn có là một giáo viên tuyệt vời đến đâu đi nữa — thì tôi vẫn thích được dạy học. Nhưng cũng thật may mắn khi tôi nhận được lời đề nghị này. Và tôi cũng sẽ phải chấp nhận mức lương giảm đáng kể.
Nhưng có một cách khác để đặt câu hỏi là, có ai hỏi tôi xem tôi có thể giúp họ có được việc làm ở Toronto không? Tất cả mọi người. Ai chưa hỏi tôi chứ?
Vanity Fair: Ông nói rằng Hoa Kỳ đang “nghiêng về chế độ độc tài phát xít”. Nó có thể nghiêng bao lâu trước khi tới đó?
Jason Stanley: Vâng, các tiểu bang đang phản kháng, nhưng chính quyền liên bang là một chế độ phát xít. Nhưng chủ nghĩa phát xít phải thấm nhuần vào toàn bộ xã hội. Họ đang cố gắng thay thế mọi người bằng những người trung thành. Và đó là một quá trình. Họ đã đi quá xa rồi.
Vanity Fair: Ông cũng đã nói rằng, nếu chính quyền này nhắm vào những cư dân Mỹ không phải là công dân vì những người này đã cất lên tiếng nói, thì chắc chắn họ cũng sẽ nhắm vào những công dân Mỹ. Chính quyền có một số công cụ để trả đũa những người không phải là công dân, như thu hồi thị thực và thẻ xanh, vậy họ có thể sử dụng công cụ gì để chống lại công dân Mỹ?
Jason Stanley: Vâng, trước hết, trường Yale tự coi mình là một tổ chức tuyển dụng từ một khoa quốc tế. Không giáo sư hoặc sinh viên nào không phải là công dân Mỹ có thể nói về chính trị ngay bây giờ. Vì vậy, những ngày của chúng tôi với tư cách là một tổ chức quốc tế đã kết thúc. Trên thế giới này, nếu bạn là một giáo sư, tại sao bạn lại phải đến một nơi mà một phần của thỏa thuận là bạn không bao giờ có thể nói [về chính trị] — thậm chí còn không rõ phần nào về chính trị mà bạn không thể nói nữa. Nếu bạn đọc báo cáo của AAUP Florida, hết giáo sư này đến giáo sư khác đều nói, “chúng tôi rất sợ chỉ trích [thống đốc Florida] DeSantis ngay cả trên mạng xã hội cá nhân“. [Một báo cáo năm 2021 của Viện Khoa Đại học Florida trình bày những bình luận này và sau đó là báo cáo của AAUP năm 2023 “đã nêu chi tiết nhiều diễn biến đáng lo ngại sâu sắc” ở Florida, liên quan đến quyền tự do học thuật trong giáo dục đại học]. Tôi nghĩ họ có luật hoặc cách giải thích luật của họ nói rằng, được rồi, nếu bạn là nhân viên nhà nước, bạn không thể chỉ trích thống đốc. Vì vậy, phạm vi ở đây không rõ ràng. Hãy xem Florida. Nó đã vượt qua ranh giới giữa công dân và phi công dân. Họ nói rằng, nếu bạn nhận được tài trợ công, bạn không thể chỉ trích chính phủ đang cấp tài trợ công cho bạn. Tại sao họ không được làm như vậy? Tại sao họ không nói rằng, nếu bạn nhận được tài trợ công, tài trợ từ liên bang, bạn không thể chỉ trích tổng thống? Có vẻ như đó là bước đi hiển nhiên kế tiếp.
Vanity Fair: Phản ứng của ông như thế nào về đoạn video được công bố tuần này, về cảnh sát di trú (ICE) bắt giữ sinh viên tiến sĩ Rumeysa Ozturk của Đại học Tufts?
Jason Stanley: Kinh hoàng. Đó là khủng bố. Họ đang thực hiện chủ nghĩa khủng bố và nó có tác động của khủng bố. Khủng bố đang nhắm vào những người vô tội để tạo ra nỗi sợ hãi, và đó là tác động của nó.
Vanity Fair: Ngoài lĩnh vực giáo dục, ông có thấy những dấu hiệu cảnh báo ở các lĩnh vực khác không?
Jason Stanley: Như lĩnh vực của cô?
Vanity Fair: Chắc chắn rồi.
Jason Stanley: Cô đang đùa à. Cô đang đùa tôi với câu hỏi này à?
Vanity Fair: Tôi chỉ tò mò muốn biết ông đang thấy gì!
Jason Stanley: Tất cả các thể chế dân chủ đều đang bị tấn công. Các phương tiện truyền thông, các bạn thật yếu đuối — không phải cá nhân cô, Vanity Fair thật tuyệt. Khi [phóng viên] AP bị đuổi khỏi nhóm báo chí Nhà Trắng, phản ứng hiển nhiên là tất cả mọi người phải rút hết. Ngược lại, [AP] đã đưa bức thư yếu đuối đó ra.
Và sau đó [chính quyền Trump] đã truy đuổi Paul Weiss và các công ty luật khác khi họ bắt đầu cố gắng đột kích cơ sở khách hàng của họ.
Vanity Fair: Hành động phát xít nhất mà chính quyền Trump đã thực hiện là gì?
Jason Stanley: Cô muốn tôi nói từ một đến 10 à? Không, ý tưởng chính là cùng lúc thực hiện tất cả, đúng không?
Tôi nghĩ việc bắt giữ Mahmoud Khalil — bắt giữ một thường trú nhân Hoa Kỳ — trước mặt người vợ đang mang thai tám tháng của anh, lôi anh ta đến… [Louisiana]. Ý tôi là, họ đang sử dụng tiểu bang Louisiana vì nơi đó tàn bạo. Các nhà tù ở Louisiana, mọi người nghe có vẻ giống như nhà tù ở Siberia. Tôi nghĩ các cuộc tấn công vào các trường đại học, họ giành chiến thắng với tư cách là phát xít nhất, đó là lý do tại sao tôi viết cuốn sách “Xóa Bỏ Lịch Sử” (Erasing History).
Vanity Fair: Tôi là công dân song tịch, có quốc tịch gốc Canada. Tôi đã học trung học ở Canada, gia đình tôi ở đó — Tôi nghĩ cá nhân tôi chưa từng chứng kiến bất cứ điều gì căng thẳng giữa hai nước mà tôi đang thấy hiện nay. Ông nghĩ vai trò của Canada trong tất cả những điều này sẽ là gì?
Jason Stanley: Canada sẽ đi đầu vì họ đang bị Mỹ tấn công trực tiếp. Vì vậy, tương tự như Ukraine đang bị Nga tấn công, Canada hiện là Ukraine của Bắc Mỹ. Chúng ta đang có một chế độ phát xít, vì vậy chúng ta không thể chấp nhận một nền dân chủ tự do bên cạnh chúng ta. Canada sẽ giống như Ukraine, ngoại trừ việc họ không có quân đội [chuyên nghiệp] như Ukraine. Trump nói rằng, ông ta sẽ không sử dụng quân đội chống lại Canada, và tôi thật sự tin điều đó, nhưng ông ta sẽ không ngừng tấn công vào Canada.
Vanity Fair: Tại sao ông tin điều đó?
Jason Stanley: Bởi vì nếu ông ta định sử dụng quân đội, ông ta đã nói rằng ông ta sẽ sử dụng quân đội. Điều cần thiết đối với Canada là họ không hành động như những kẻ hèn nhát ngu ngốc. Họ không hành động như, “Chúng ta sẽ sửa chữa liên minh”. Không, điều đó sẽ không xảy ra. Hoa Kỳ là kẻ thù của các bạn. Chính quyền này (tức chính quyền Trump) là kẻ thù của Hoa Kỳ, kẻ thù của tự do.
Vanity Fair: Ông đã dạy ở trường Đại học Yale hơn một thập niên. Về mặt cảm xúc, ông cảm thấy như thế nào khi sắp phải bỏ đi?
Jason Stanley: Thật kinh khủng, kinh khủng lắm. Tôi yêu thích trường Yale. Tôi muốn dành cả cuộc đời mình ở đây. Tôi yêu các em sinh viên. Thật là một sự hy sinh to lớn, to lớn đối với tôi khi phải rời khỏi trường Yale.
Vanity Fair: Ông dành tặng cuốn sách Erasing History cho hai người con trai của mình. Họ đã tác động như thế nào đến quyết định bỏ đi của ông?
Jason Stanley: Điều quan trọng nhất trong đời tôi là các con tôi. Chúng là những người mà tôi yêu thương nhất. Tôi sẽ làm bất cứ điều gì cho chúng và tôi muốn chúng được nuôi dưỡng ở một đất nước tự do. Và tôi tranh luận với chúng về điều đó. Chúng muốn ở lại với bạn bè của mình [nhưng chúng sẽ đi]. Tôi sẽ đi cùng người vợ cũ, điều đó thật khó khăn. Chúng tôi nhìn nhận điều này theo hướng tích cực rằng điều này tốt hơn cho con cái chúng tôi. Và rõ ràng là chúng phải đấu tranh cũng như chúng tôi phải đấu tranh. Nhưng chúng tôi bỏ đi chủ yếu vì con cái để chúng có thể lớn lên trong điều kiện tự do.
Vanity Fair: Tôi nghĩ rằng nỗi lo lắng của nhiều người là liệu chúng ta có thật sự nhận ra mọi thứ tồi tệ đến mức nào khi đã quá muộn để làm bất cứ điều gì về nó không? Ông sẽ tư vấn như thế nào cho những người đang tự hỏi làm thế nào ông biết rằng đã đến lúc phải cố gắng thoát ra?
Jason Stanley: Không phải việc của tôi. Việc của tôi là mô tả những gì đang xảy ra. Và quý vị có thể đọc những gì tôi viết và tự quyết định, nhưng tôi sẽ không đưa ra quyết định thay cho người khác. Tôi không thích đạo đức giả hay thuyết giảng; đó không phải là sở thích của tôi. Tôi là một trí thức. Những gì tôi làm là mô tả thực tế theo cách tôi nhìn nhận. Tôi rất muốn sống ở Mỹ, nhưng tôi muốn sống ở Mỹ vì đó là đất nước tự do. Nhiều người Mỹ không quan tâm đến tự do. Nếu bạn xem các cuộc thăm dò, họ nói rằng người Mỹ không coi trọng nền dân chủ chút nào. Tôi có một tập hợp các giá trị khác. Nền dân chủ quan trọng hơn giá cả của trứng. Nhưng điều tôi cho là đặc biệt ngu ngốc, ngây thơ và ngu xuẩn là từ bỏ nền dân chủ và tăng giá trứng.
Mỹ có đang trượt dài về phía chủ nghĩa độc tài hiến pháp?
Nguồn: Alejandro Reyes, “America’s Drift Toward Constitutional Authoritarianism,” Foreign Policy, 19/01/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Trump đã chứng minh làm thế nào nền dân chủ có thể bị vô hiệu hóa mà không cần bị phá hủy.
Một năm sau nhiệm kỳ tổng thống thứ hai của Donald Trump, nền dân chủ Mỹ vẫn chưa sụp đổ. Các cuộc bầu cử vẫn diễn ra. Các tòa án vẫn xét xử. Quốc hội vẫn ban hành luật, dù với tốc độ chậm chạp. Và Hiến pháp Mỹ vẫn còn vẹn nguyên. Tuy nhiên, hệ thống hiện nay vận hành theo một cách khác – không phải thông qua sự đổ vỡ, mà thông qua sự điều chỉnh lại. Quyền lực được tập trung hóa, các chuẩn mực chỉ còn vẻ bề ngoài, và các cơ chế kiềm chế bị định nghĩa lại. Điều đáng ngạc nhiên không phải là những gì đã bị bãi bỏ, mà là những gì đã bị hấp thụ, đàn áp, hoặc âm thầm gạt sang bên lề.
Trong năm qua, chính quyền Trump đã thể hiện một logic cai trị đặc trưng: Dân chủ không cần phải bị phá hủy để bị vô hiệu hóa. Nó có thể được giữ nguyên về hình thức nhưng bị thay đổi về chức năng. Quyền lực được thực thi thông qua các thể chế hiện có thay vì chống lại chúng; tính hợp pháp được diễn giải lại thay vì bị vứt bỏ; quyền hạn khẩn cấp được bình thường hóa thay vì phải tuyên bố. Kết quả là một hệ thống trông vẫn có vẻ hợp hiến nhưng ngày càng vận hành dựa trên đặc quyền của nhánh hành pháp.
Mô hình này hiện diện trên khắp các lĩnh vực. Ở trong nước, các cơ quan liên bang đã được tổ chức lại dựa trên lòng trung thành thay vì sự tự chủ về chuyên môn. Các tổng thanh tra và quan chức sự nghiệp đã bị sa thải hoặc cho ra rìa. Quyền lực pháp lý được triển khai một cách có chọn lọc chống lại các đối thủ chính trị hoặc các quan chức bị cho là không ‘vâng lời,’ bao gồm cả các nhân vật thuộc thể chế độc lập như Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Jerome Powell. Việc thực thi luật nhập cư đã được quân sự hóa cả về tư thế lẫn thực tiễn, đỉnh điểm là những cuộc chạm trán chết người như vụ các đặc vụ Cục Di trú và Hải quan (ICE) giết chết Renee Nicole Good – một sự cố được các quan chức mô tả là hợp pháp, đúng quy trình, và bi thảm, nhưng qua đó minh họa cách bạo lực nhà nước có thể trở thành chuyện thường ngày trong khuôn khổ quy chuẩn hành chính thay vì được xem là ngoại lệ.
Ở nước ngoài, logic tương tự cũng xuất hiện và thậm chí còn ít bị kiềm chế hơn. Chính quyền Trump đã theo đuổi việc cưỡng chế phế truất Tổng thống Venezuela, tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran trong khi công khai xem xét can thiệp để hỗ trợ tình trạng bất ổn trong nước tại đây, đồng thời khôi phục tham vọng lãnh thổ đối với Greenland, vùng đất thuộc về một đồng minh NATO. Những hành động này không phải là sự bất thường, mà là biểu hiện của ý chí hành pháp được vận hành với sự xem trọng tối thiểu dành cho luật pháp quốc tế, thứ mà Trump đã công khai bác bỏ. Khi ông nói với tờ New York Times rằng giới hạn duy nhất đối với quyền lực của ông là đạo đức và trí tuệ của chính ông, ông không nói theo nghĩa ẩn dụ. Ông đang nêu rõ một học thuyết cai trị.
Điều liên kết các sự kiện này không chỉ là ý thức hệ mà là phương pháp. Trump đã cai trị như thể chủ quyền không nằm ở các thể chế, luật pháp, hay liên minh, mà tùy thuộc vào ý thích cá nhân của người đứng đầu nhánh hành pháp. Các khuôn khổ pháp lý trở thành công cụ thay vì cơ chế ràng buộc. Sự giám sát trong nước trở thành có điều kiện. Quyền lực được thực thi công khai, rồi biện minh khi mọi sự đã rồi, và được bình thường hóa thông qua việc lặp đi lặp lại.
Đây không phải là một chế độ độc tài theo nghĩa cổ điển. Nó là một cái gì đó khó nắm bắt hơn – và, theo nhiều cách, bền vững hơn và khó đảo ngược hơn. Chủ nghĩa độc tài hiện đại không xuất hiện với xe tăng trên đường phố hay việc đình chỉ hiến pháp. Nó phát triển thông qua luật pháp, thủ tục, và kiểm soát hành chính. Nó giữ lại các cuộc bầu cử nhưng thu hẹp mức độ cạnh tranh, duy trì tòa án trong khi khuyến khích sự phục tùng, và viện dẫn dân chủ ngay cả khi nó rút cạn tính đa nguyên của dân chủ.
Chính trong bối cảnh này, Chiến lược An ninh Quốc gia (NSS) năm 2025 của chính quyền Trump cần phải được đọc – không phải như một tài liệu chính sách đối ngoại thông thường, mà là biểu hiện học thuyết rõ ràng nhất của một sự chuyển đổi sâu sắc hơn đang diễn ra.
Các tài liệu chiến lược hiếm khi là khúc dạo đầu cho thay đổi chính trị, mà thường giúp hợp thức hóa thay đổi. Chúng lấy các thực tiễn đã được ứng biến, bình thường hóa, và kiểm nghiệm qua các thể chế rồi nâng chúng lên thành nguyên tắc. Theo nghĩa này, NSS không hẳn đánh dấu một sự chuyển hướng trong nghệ thuật quản lý nhà nước của Mỹ, mà là một khoảnh khắc tự nhận thức. Nó đã chuyển một năm cai trị bằng sự tùy ý của nhánh hành pháp – ở cả trong và ngoài nước – thành một lý thuyết quyền lực rõ ràng.
Được trình bày như một học thuyết về sự đổi mới quốc gia, chiến lược này sử dụng ngôn ngữ của sức mạnh, chủ quyền, và sự phục hồi. Nó mô tả một thế giới bị rạn nứt bởi sự cạnh tranh giữa các cường quốc, sự tranh chấp văn hóa, và tính dễ bị tổn thương của hệ thống, và nó lập luận rằng Mỹ phải giành lại quyền tự chủ chiến lược, khả năng phục hồi kinh tế, và sự tự tin về văn minh để chiến thắng.
Nhìn bề ngoài, nó giống như một nỗ lực quyết đoán nhằm sắp xếp lại sự can dự của Mỹ với một hệ thống quốc tế đầy bất ổn. Tuy nhiên, nếu đọc kỹ hơn – và dưới ánh sáng của các thực tiễn cai trị trước đó – NSS mới tiết lộ một điều còn hệ trọng hơn. Nó không chỉ liệt kê các mối đe dọa ở nước ngoài; nó đóng khung gần như mọi lĩnh vực của đời sống công cộng Mỹ – chính sách kinh tế, di cư, năng lực công nghiệp, công nghệ, văn hóa, và bản sắc – như phần nối dài của địa hạt an ninh quốc gia. Khi làm như vậy, nó mở rộng sự tùy ý của nhánh hành pháp sang các lĩnh vực trước đây từng được cách ly khỏi logic an ninh quốc gia. Điều nổi lên không chỉ là tầm nhìn về vị trí của Mỹ trên thế giới, mà còn là một lý thuyết về quyền lực trong nước – một lý thuyết đặt chủ quyền lên trên sự đa nguyên, thống nhất lên trên bất đồng, và an ninh lên trên sự kiềm chế dân chủ.
NSS kết tinh một quỹ đạo vốn đã hiển hiện trong chính trị Mỹ: sự trỗi dậy của một hình thức chủ nghĩa độc tài hiến pháp (constitutional authoritarianism). Hình thức cai trị này không loại bỏ các cuộc bầu cử, tòa án, hay cơ quan lập pháp. Nó bắt chúng phải phục tùng. Kiến trúc vẫn còn đó, nhưng ý nghĩa đã thay đổi. Các chuẩn mực dân chủ được giữ lại chính xác là để chúng có thể được viện dẫn, ngay cả khi việc vận dụng chúng đang dần bị biến đổi và quyền kiểm soát đối với chúng ngày càng bị tập trung hóa.
Để hiểu quá trình này, nước Mỹ phải được đặt trong một mô hình toàn cầu rộng lớn hơn. Chủ nghĩa độc tài hiện đại hiếm khi xuất hiện nhờ đổ vỡ. Nó phát triển thông qua luật pháp, sự đều đặn của thủ tục, và sự diễn giải lại đầy sáng tạo các quyền hạn hiến định. Nó lan truyền theo hình mẫu, với các nhà lãnh đạo học hỏi lẫn nhau. Và nó phát triển mạnh trong các hệ thống nơi các thể chế dân chủ chính thức vẫn còn nguyên vẹn, ngay cả khi khả năng kiềm chế quyền lực của chúng dần xói mòn. Nhìn từ bên ngoài, nó trông như một trật tự hiến pháp quen thuộc, nhưng ở bên trong, mọi thứ đang dần bị đấu nối lại.
Khuôn khổ sáng tỏ nhất giúp chúng ta hiểu được hiện tượng này vẫn là khuôn khổ được nhà lý thuyết pháp lý Ernst Fraenkel đề xuất trong phân tích của ông về Đức Quốc xã: “nhà nước kép” (dual state). Trong mô tả của Fraenkel, một hệ thống độc tài có thể bảo tồn một nhà nước quy chuẩn (tòa án, thủ tục, tính hợp pháp) trong khi đồng thời xây dựng một nhà nước đặc quyền sẵn sàng đè bẹp hoặc lách qua những cơ chế đó nhân danh sự cần thiết, tình trạng khẩn cấp, hoặc sự sống còn của quốc gia. Quan trọng là, hai nhà nước này cùng tồn tại. Sự tồn tại của tính hợp pháp che đậy sự xói mòn của chủ nghĩa tự do.
Đây là bản chất của chủ nghĩa độc tài hiến pháp hiện đại. Quyền lực không được thực thi bên ngoài pháp luật mà thông qua nó. Sự đàn áp mang hình thức hành chính hơn là tàn bạo công khai. Các cuộc bầu cử vẫn tiếp diễn nhưng đã bị tước bỏ sự cạnh tranh thực sự. Báo chí hoạt động dưới áp lực kinh tế, quy định, hoặc áp lực không chính thức. Các tòa án ra phán quyết nhưng ngày càng nhân nhượng. Theo thời gian, nhà nước đặc quyền lớn dần bên trong lớp vỏ của nhà nước quy chuẩn cho đến khi sự phân biệt giữa chúng không còn mang ý nghĩa nào nữa.
Vì thế, sự suy thoái của nền dân chủ trở nên khó phát hiện khi nó còn đang diễn ra. Các công dân được bảo rằng hệ thống vẫn đang hoạt động – luật được thông qua, thẩm phán chủ tọa, phiếu bầu được đếm. Nhưng sau mỗi thay đổi pháp lý, không gian cho phe đối lập lại bị thu hẹp, còn sự tùy ý của nhánh hành pháp thì mở rộng thêm. Nhà nước kép không xuất hiện trong một khoảnh khắc; nó tích tụ qua một loạt các quyết định nhỏ – các quyết định bổ nhiệm mang tính chính trị, các cuộc điều tra có chủ đích, và các ngoại lệ một lần dần trở thành tiền lệ. Khi các hệ quả trở nên không thể phủ nhận, thì quá trình chuyển đổi về cơ bản đã hoàn tất.
Philippines dưới thời Tổng thống Ferdinand Marcos Sr. vẫn là một trong những trường hợp ban đầu tiêu biểu nhất của mô hình này. Sau khi đắc cử tổng thống năm 1965 và tái đắc cử năm 1969, Marcos đối mặt với bất ổn xã hội gia tăng, giới tinh hoa phân mảnh, và áp lực kinh tế chất chồng. Ông phản ứng không phải bằng sự chiếm đoạt độc tài công khai mà thông qua các thủ đoạn hiến pháp, đáng chú ý nhất là việc tuyên bố thiết quân luật năm 1972, được biện minh như một biện pháp khẩn cấp để bảo vệ trật tự quốc gia.
Thiết quân luật không xóa bỏ nền dân chủ Philippines mà làm rỗng ruột nó. Quốc hội bị gạt sang bên lề, truyền thông độc lập bị đàn áp, và các đối thủ bị giam giữ, tất cả đều dưới lớp vỏ bọc của quyền lực pháp lý. Các tòa án tiếp tục hoạt động, dù trong những ranh giới bị thu hẹp đáng kể. Các cuộc bầu cử được dàn dựng và quản lý cẩn thận. Hiến pháp vẫn là lá chắn của chế độ ngay cả khi tinh thần của nó đã bốc hơi.
Marcos thao túng chính hệ điều hành chính trị. Ông xây dựng một mạng lưới bảo trợ tập trung, trong đó lòng trung thành và huyết thống, thay vì năng lực, quyết định quyền tiếp cận các nguồn lực nhà nước. Chủ nghĩa tư bản thân hữu cứ thế nở rộ. Tăng trưởng kinh tế được thúc đẩy bởi vay nợ nước ngoài tạo ra ảo tưởng về sự ổn định, che giấu sự mục nát cấu trúc ngày càng sâu rộng. Quyền lực của Marcos đạt đỉnh khi sự đàn áp, sự thỏa hiệp của giới tinh hoa, và sự hỗ trợ quốc tế hội tụ. Nó tan rã khi những trụ cột đó suy yếu – khi khủng hoảng nợ ập đến, giới tinh hoa trốn chạy còn quần chúng thì bắt đầu huy động.
Tính liên quan của trường hợp Marcos không nằm ở sự tương đồng mà ở phương pháp: sử dụng tính hợp pháp như một công cụ, thao túng thủ tục hiến pháp, diễn các màn kịch xoay quanh tính chính danh, và củng cố mạng lưới tinh hoa dưới ngọn cờ đoàn kết dân tộc. Marcos đã chứng minh làm thế nào đàn áp, bảo trợ, và tham nhũng có thể được khoác lên tấm áo ngôn ngữ hiến pháp, với các cuộc trưng cầu dân ý được tổ chức để khẳng định rằng ông là người bảo vệ dân chủ chứ không phải kẻ đào mồ chôn nó.
Việc con trai ông, Ferdinand Marcos Jr., đắc cử tổng thống năm 2022 không báo hiệu sự trở lại của chế độ độc tài mà là sự trỗi dậy của nỗi hoài niệm độc tài. Đối với nhiều người Philippines, đặc biệt là các cử tri trẻ tuổi, cái tên Marcos gợi lên trật tự, ổn định, và niềm tự hào dân tộc. Các cuộc biểu tình gần đây giữa bối cảnh bê bối tham nhũng, rạn nứt giữa các gia tộc tinh hoa, và thất bại trong quản trị cho thấy nỗi hoài niệm, một lần nữa, lại va chạm với thực tế. Hậu quả của sự cố thủ của giới tinh hoa và thao túng hiến pháp đã tái xuất, ngay cả khi không có thiết quân luật.
Nếu Philippines dưới thời Ferdinand Marcos Sr. đại diện cho hình mẫu ban đầu, thì Hungary dưới thời Thủ tướng Viktor Orban cung cấp mô hình đương đại dưới dạng đầy đủ nhất. Kể từ năm 2010, Orban đã viết lại trật tự hiến pháp của Hungary thông qua một chuỗi các biện pháp hợp pháp về mặt hình thức: tái cấu trúc hệ thống tư pháp, củng cố quyền sở hữu truyền thông, chính trị hóa bộ máy công chức, định hình lại các quy tắc bầu cử, và xây dựng một nền kinh tế dựa trên sự bảo trợ. Các cuộc bầu cử vẫn tồn tại và các đảng đối lập vẫn hiện diện, nhưng họ hoạt động trên một sân chơi đã bị làm cho bất lợi cho họ. Hungary vẫn là một nền dân chủ trên danh nghĩa, nhưng là một nền dân chủ phi tự do về bản chất.
Thổ Nhĩ Kỳ dưới thời Tổng thống Recep Tayyip Erdogan cũng đi theo một quỹ đạo tương tự. Quyền hạn khẩn cấp được viện dẫn sau nỗ lực đảo chính thất bại năm 2016 đã bình thường hóa quyền lực ngoại lệ. Các cuộc thanh trừng đã định hình lại hệ thống tư pháp, bộ máy hành chính, và quân đội. Cải cách hiến pháp mở rộng quyền lực tổng thống. Các cuộc bầu cử tiếp tục nhưng ngày càng hoạt động như công cụ phê chuẩn thay vì cạnh tranh thực sự. Theo thời gian, nhà nước đặc quyền trở thành vĩnh viễn. Gần đây, Erdogan còn tiếp tục củng cố quyền cai trị của mình.
Ấn Độ dưới thời Thủ tướng Narendra Modi minh họa cách chủ nghĩa độc tài hiến pháp có thể được kết hợp với bản sắc đa số thay vì chỉ dựa vào đặc quyền của nhánh hành pháp. Việc gây sức ép truyền thông, dùng quy định pháp lý để gây khó cho xã hội dân sự, thực thi pháp luật bị chính trị hóa, và kết hợp giữa chủ nghĩa dân tộc với bản sắc văn hóa đã thu hẹp không gian cho những ý kiến bất đồng và định hình lại hành vi của các thể chế. Các tòa án tiếp tục xét xử nhưng ngày càng tỏ ra dè dặt hơn đối với những vấn đề chạm đến cốt lõi tư tưởng của chế độ.
Argentina dưới thời Tổng thống Javier Milei đại diện cho một biến thể khác. Milei cầm quyền trong khuôn khổ hiến pháp, đàm phán luật pháp, và tuân thủ các thủ tục dân chủ chính thức. Tuy nhiên, những lời lẽ theo kiểu “đốt sạch,” phi chính danh hóa đối thủ, và đề cao sứ mệnh cá nhân của ông phản ánh một phong cách cai trị độc tài có thể bén rễ ngay cả khi các thể chế vẫn còn nguyên vẹn về mặt hình thức. Việc ông đón nhận Trump và các lãnh đạo cứng rắn khác nhấn mạnh cách các chuẩn mực phi tự do hiện đang lan truyền vượt qua biên giới quốc gia.
Cuộc tổng tuyển cử năm 2025 của Chile có thể xem như một biến thể nữa. Chiến thắng quyết định của José Antonio Kast, được thúc đẩy bởi lo ngại về tội phạm và di cư, đã đến mà không có sự thách thức thể chế công khai nào. Việc ông nhấn mạnh văn minh và trật tự đã trấn an nhiều cử tri. Tuy nhiên, dòng dõi, các liên minh, và cương lĩnh của ông không bác bỏ sự cai trị của phe cực hữu mà là cho thấy sự thích ứng chiến lược của nó – bảo tồn hình thức dân chủ trong khi điều chỉnh lại bản chất của nó.
Các trường hợp này khác nhau về bối cảnh và mức độ, nhưng chúng chia sẻ một logic chung. Tính hợp pháp đã trở thành một công cụ để củng cố quyền lực. Tính đa nguyên dần bị thắt chặt. Chủ quyền và bản sắc quốc gia được nâng lên trên các cơ chế kiềm chế của thể chế. Sự xói mòn dân chủ diễn ra như một chuỗi các điều chỉnh chiến thuật thay vì một lần đổ vỡ mang tính quyết định duy nhất.
Mỹ không miễn nhiễm với những động lực này. Phiên bản của Mỹ được định hình bởi chủ nghĩa liên bang, sự phân cực, và một hệ thống hiến pháp phân tán quyền lực. Nhưng nó thuộc cùng một “gia đình” tan rã dân chủ.
Nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của Trump đã làm căng thẳng các chuẩn mực dân chủ. Nhiệm kỳ thứ hai của ông thay đổi nền quản trị Mỹ một cách cơ bản hơn. Như nhà sử học Ruth Ben-Ghiat đã quan sát, phương pháp của Trump không giống sự xói mòn chậm chạp điển hình của các nhà lãnh đạo cứng rắn do dân cử, mà là sự củng cố nhanh chóng gắn liền với môi trường hậu đảo chính. Cuộc bạo loạn ngày 06/01/2021 – một nỗ lực đảo chính mà Trump chưa phải chịu trách nhiệm – vẫn là trung tâm của quỹ đạo này.
Sự chuyển đổi mang tính pháp lý, hành chính, và thể chế hơn là đàn áp công khai. Các biện pháp bảo vệ công chức đã bị làm suy yếu. Các tổng thanh tra bị gạt sang bên lề. Sự độc lập của các công tố viên bị tổn hại qua các bài kiểm tra lòng trung thành và các bổ nhiệm chiến lược. Các cơ quan quản lý được chuyển hướng sang các mục tiêu ý thức hệ. Áp lực truyền thông giờ đây mang hình thức ép buộc kinh tế thay vì kiểm duyệt. Các trường đại học và viện nghiên cứu đối mặt với sự giám sát mang tính thẩm tra. Các tòa án không bị thay thế mà được điều chỉnh lại.
Các sáng kiến như Dự án 2025 nêu rõ một nỗ lực rộng lớn hơn nhằm tái tạo bộ máy hành chính liên bang thành một công cụ của lòng trung thành cá nhân và đảng phái thay vì sự trung lập về chuyên môn. Ngay cả khi chưa hoàn tất, những thiết kế này đã định hình lại các động lực khuyến khích. Các quan chức dần học được rằng sự tồn tại của họ phụ thuộc vào năng lực ít hơn so với lòng trung thành.
Hệ quả tích lũy là một sự tái cấu trúc nhà nước Mỹ bên trong hình thức hiến pháp. Nhà nước quy chuẩn vẫn hiển hiện. Nhà nước đặc quyền đang lớn dần bên cạnh nó. Sự diễn giải của nhánh hành pháp ngày càng thay thế cho ý định của nhánh lập pháp. Tình trạng khẩn cấp trở thành lý do thường trực cho sự tập trung quyền lực. Tính hợp pháp trở thành công cụ thay vì giới hạn.
NSS đã làm nhiều hơn việc định nghĩa lại quyền lực Mỹ ở nước ngoài. Nó hợp thức hóa một tầm nhìn về quản trị, trong đó an ninh quốc gia không còn là một lĩnh vực riêng biệt mà trở thành lăng kính qua đó đời sống kinh tế, công nghệ, di cư, văn hóa, và sự gắn kết xã hội được thấu hiểu. Nó đại diện cho một hành động an ninh hóa toàn diện.
Sự an ninh hóa này mở rộng quyền hạn được diễn giải là thuộc về tổng thống, tập trung vào sự tùy ý, và thu hẹp không gian cho sự bất đồng bằng cách đóng khung sự bất đồng là điểm yếu dễ bị tổn thương. Khi gần như mọi thứ đều trở thành an ninh, thì chúng cũng trở thành đối tượng của đặc quyền của nhánh hành pháp.
Chiến lược đối với Châu Âu đặc biệt tiết lộ nhiều điều. NSS miêu tả các xã hội Châu Âu là yếu kém về chính trị, mong manh về văn hóa, bị áp đảo bởi di cư, và bị hạn chế bởi các chuẩn mực ngôn luận ngăn cản sự đối đầu với các mối đe dọa văn minh. Quan hệ đối tác được điều chỉnh lại không phải xoay quanh các giá trị dân chủ tự do mà quanh sự tương thích về ý thức hệ – chủ quyền, sự gắn kết văn hóa, và sự đổi mới quốc gia.
Cách đóng khung này đánh dấu sự rời bỏ cam kết truyền thống của Mỹ đối với dân chủ tự do như là nguyên tắc nền tảng của các quan hệ xuyên Đại Tây Dương. Thay vào đó, NSS nâng cao sự tương thích về ý thức hệ – chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa chủ quyền, đa số văn hóa – làm cơ sở cho quan hệ đối tác. Sự thay đổi này được củng cố bởi lời lẽ từ các quan chức cấp cao như Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance, người đã lập luận rằng những thất bại an ninh của Châu Âu bắt nguồn từ sự gắn bó với các chuẩn mực toàn cầu hóa thay vì sự yếu kém về vật chất. Trong bối cảnh này, ngôn ngữ của NSS về việc hỗ trợ các nhà lãnh đạo cam kết với chủ quyền, sự gắn kết văn hóa, và sự đổi mới quốc gia hoạt động như một kiểu “đèn xanh ngoại giao” cho sự liên kết chặt chẽ hơn với các lực lượng cực hữu của Châu Âu.
Hàm ý rất rõ ràng. Mỹ dường như sẵn sàng ve vãn hoặc hỗ trợ các phong trào chính trị Châu Âu chấp nhận các tầm nhìn phi tự do, miễn là họ phù hợp với các ưu tiên địa chính trị của Washington. Thúc đẩy dân chủ trở thành thứ yếu, thậm chí có thể hy sinh, để ưu tiên cho việc thúc đẩy liên kết phù hợp. Tính chất của liên minh phương Tây đang thay đổi – ít đa nguyên hơn, ít tự do hơn, phân cấp bậc hơn, mang tính đa số hơn. Một dự án “văn minh” chung thay thế ngôn ngữ cũ về các giá trị dân chủ chung.
Các nhà phê bình như nhà kinh tế học Jeffrey Sachs cảnh báo rằng NSS dựa trên sự vĩ cuồng và chủ nghĩa Machiavelli, thay thế hợp tác bằng cưỡng chế và thay thế tính chính danh bằng sự thống trị. Các vụ bắt giữ tàu chở dầu gần đây của Mỹ trên biển quốc tế – được biện minh bằng các lệnh trừng phạt đơn phương nhưng thiếu cơ sở rõ ràng trong luật pháp quốc tế – minh họa cho học thuyết này trong thực tế. Dù người ta đánh giá thế nào về lời phê bình rộng hơn của Sachs, thì vẫn khó để bỏ qua mô hình cơ bản: Chủ quyền được định nghĩa là sự tự do không bị ràng buộc, và luật pháp quốc tế bị xem như trở ngại hoặc không liên quan thay vì là một khuôn khổ.
Dù hướng ra ngoài hay vào trong, quan niệm chủ quyền này đặt đặc quyền của nhánh hành pháp lên trên các cơ chế kiềm chế của thể chế. Đó là bản chất của chủ nghĩa độc tài hiến pháp.
Không điều nào trong số này có nghĩa là Mỹ đang trở thành một chế độ độc tài. Nước này vẫn duy trì các cuộc bầu cử cạnh tranh, một hệ thống tư pháp độc lập, và một xã hội dân sự sôi động như được chứng minh bởi các cuộc huy động quần chúng như các cuộc biểu tình “No Kings” (Không Vua) và các cuộc tuần hành sau vụ giết hại Good.
Như triết gia Hannah Arendt đã chỉ ra, chủ nghĩa độc tài không đòi hỏi sự bãi bỏ các thể chế, chỉ cần làm xói mòn các nguyên tắc vận hành của chúng là đủ. Tòa án có thể hoạt động trong khi tránh đối đầu. Bầu cử có thể diễn ra giữa những bất đối xứng về cấu trúc. Các cơ quan lập pháp có thể hoạt động trong khi dần nhượng lại quyền lực. Hình thức còn đó, nhưng bản chất phai nhạt.
Nhà sử học Timothy Snyder đã cảnh báo rằng các nền dân chủ thường chết thông qua sự bình thường hóa những điều ngoại lệ – tình huống khẩn cấp trở thành quản trị, lòng trung thành là tiêu chuẩn năng lực, thông tin sai lệch là công cụ chính trị. Nhà báo Anne Applebaum đã ghi lại cách giới tinh hoa thích nghi với chủ nghĩa phi tự do, tìm kiếm lợi thế khi ở gần quyền lực ngay cả trong lúc các thể chế mục nát. Giáo sư triết học Jason Stanley đã giải thích làm thế nào sự xói mòn của thực tế chung và sự đạo đức hóa bản sắc chính trị lại trở thành nền tảng cho sự củng cố độc tài đáng tin cậy hơn so với chỉ riêng thay đổi pháp lý.
Nước Mỹ đang thể hiện các dấu hiệu của mỗi điều trên. Các thể chế dân chủ vẫn đủ mạnh để ngăn chặn sự sụp đổ hoàn toàn, nhưng đã đủ suy yếu để cho phép sự xói mòn dần dần. NSS không tạo ra điều kiện này; nó chỉ thể hiện điều kiện đó. Nó phản ánh một thế giới quan trong đó chủ quyền vượt lên trên đa nguyên, sự thống nhất thay thế sự bất đồng, và an ninh đè bẹp tự do.
Mỹ có thể sẽ không phải đối mặt với sự sụp đổ đột ngột đã khiến Marcos đánh mất quyền lực hay sự đổ vỡ hiến pháp kịch tính đánh dấu sự chuyển đổi Thổ Nhĩ Kỳ của Erdogan. Sự xói mòn dân chủ có thể chậm chạp, không đồng đều, và trong một số trường hợp, có thể đảo ngược. Nhưng nó không thể tự sửa chữa.
Sự tan rã của nền dân chủ mang tính tích lũy. Nó diễn ra khi các chuẩn mực được viết lại, ranh giới thể chế bị làm mờ, tính hợp pháp bị vũ khí hóa, tình trạng khẩn cấp được bình thường hóa, và sự bất đồng bị đóng khung thành sự yếu kém. NSS là một tài liệu chính sách đối ngoại, nhưng nó cũng là một tấm gương. Nó phản chiếu không chỉ cách Mỹ nhìn thế giới mà còn cách nước này đang làm mới chính thể của mình. Quan ngại không phải là chiến lược này tuyên bố bảo vệ cái gì, mà là nó tiết lộ đất nước đang trở thành cái gì.
Alejandro Reyes là giáo sư và nghiên cứu viên cấp cao tại Trung tâm Trung Quốc Đương đại và Thế giới tại Đại học Hong Kong. Ông cũng là học giả lưu trú tại Trung tâm Hiệp hội Châu Á tại Hong Kong.