Mục lục
Andrey Melnichenko: Người đàn ông muốn thay đổi nước Nga
Một nhà tài phiệt hàng đầu của Nga lên tiếng cảnh báo về thảm họa đang chờ đợi đất nước mình.
Nanna Heitmann cho The Economist
https://www.economist.com/leaders/2026/07/09/the-man-who-would-change-russia
Nếu ngày càng nhiều người Nga cảm thấy rằng cuộc chiến bất tận ở Ukraine là vô nghĩa và chính họ đang phải trả giá cho nó, thì Tổng thống Vladimir Putin sẽ bị buộc phải thực hiện một điều gì đó mang tính đột phá nhằm phá vỡ tình trạng bế tắc hiện nay.
Chính vì vậy, việc theo dõi những dấu hiệu mệt mỏi hay bất mãn trong xã hội Nga là rất đáng quan tâm. Trên trang bìa số báo tuần này, chúng tôi đăng tải lời cảnh báo đáng chú ý nhất từ trước đến nay.
Người đưa ra lời cảnh báo là Andrey Melnichenko, được mệnh danh là “ông vua phân bón” của thế giới và cũng là một trong những nhà công nghiệp lớn nhất của Nga.
Melnichenko hoàn toàn không thuộc phe đối lập chống Putin. Trái lại, ông là người trong hệ thống. Thay vì chỉ trích cuộc xâm lược, ông ta là một người trong cuộc, có các nhà máy đã hỗ trợ nền kinh tế thời chiến của Nga.
Vì sao Melnichenko lên tiếng lúc này?
Ông cũng không hành động vì những lý tưởng cao đẹp.
Sau nhiều năm điều hành doanh nghiệp từ bên ngoài nước Nga, Melnichenko đã trở về Nga vào năm 2023, khi môi trường kinh doanh quốc tế ngày càng thu hẹp.
Giống như phần lớn các nhà tài phiệt Nga, ông đã sống theo những quy tắc do Putin đặt ra: kiếm tiền nhưng tránh xa chính trị.
Giờ đây, ông quyết định lên tiếng vì ông và nhiều nhà tài phiệt khác không còn có thể làm ngơ trước sự suy tàn của một đất nước mà họ đã chứng kiến dần dần rơi vào chế độ chuyên chế.
Melnichenko đã trình bày những cảnh báo này trong gần 60 giờ phỏng vấn với The Economist, đồng thời thể hiện một cách thận trọng hơn trong một bài tiểu luận được đăng trên trang mạng của tạp chí.
Cho đến nay, chưa từng có một nhà tài phiệt Nga nào phát biểu công khai và chi tiết đến như vậy.
Chúng tôi dành không gian cho ông không phải vì đồng tình với mọi quan điểm của ông, cũng không phải vì ông là người đấu tranh cho dân chủ hay nhân quyền.
Lý do đơn giản là ông là một người theo chủ nghĩa thực dụng, mong muốn các doanh nghiệp của mình tiếp tục phát triển.
Chính vì thế, lời kêu gọi của ông có thể tạo được tiếng vang tại một đất nước mà trong lịch sử, những cuộc chiến thất bại – chẳng hạn thất bại trước Nhật Bản năm 1905 – từng khiến giới công nghiệp đứng lên đòi hỏi cải cách chính trị.
Cuộc chiến đã lan tới nước Nga
Những điều Melnichenko nói không chỉ xoay quanh cuộc chiến ở Ukraine mà còn đề cập đến triển vọng u ám của nước Nga và các nước láng giềng.
Ông cảnh báo phương Tây không nên mong muốn nước Nga rơi vào hỗn loạn, trở thành một quốc gia khép kín, tàn bạo hoặc phụ thuộc một cách cay đắng và nguy hiểm.
Mặc dù ông không trực tiếp nói rằng Putin phải rời bỏ quyền lực, nhưng sự thay đổi mà ông mong muốn trên thực tế sẽ đồng nghĩa với việc chấm dứt chế độ một người cai trị.
Điều khiến phát biểu của Melnichenko trở nên đặc biệt đáng chú ý là cuộc chiến ở Ukraine giờ đây đã thực sự tác động đến chính nước Nga.
Sau các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào ngành năng lượng Nga, nhiều nơi trong nước đã xuất hiện cảnh xếp hàng dài tại các cây xăng, thậm chí xảy ra xô xát giữa người dân.
Việc Nga sáp nhập Crimea năm 2014 từng giúp uy tín của Putin tăng cao.
Ngày nay, bán đảo này lại bị cô lập bởi các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine.
Việc cưỡng bức tuyển quân ngày càng gây bất mãn.
Những lời than phiền của các nhân vật có ảnh hưởng trên mạng xã hội về cuộc chiến cũng lan truyền rất nhanh.
Thế tiến thoái lưỡng nan của Putin
AFP
Thực tế này bác bỏ những lời khẳng định lặp đi lặp lại của Putin rằng “chiến dịch quân sự đặc biệt” đang diễn ra đúng kế hoạch và một bước đột phá sắp đạt được.
Mặc dù nền kinh tế Nga chưa đứng bên bờ vực sụp đổ và người dân cũng chưa có dấu hiệu chuẩn bị nổi dậy, nhưng ngày càng nhiều người Nga cảm thấy đất nước mình đang rơi vào một ngõ cụt.
Putin hoàn toàn có thể tìm cách củng cố quyền lực bằng cách leo thang chiến tranh và gia tăng đàn áp trong nước.
Gần đây, một số cơ quan tình báo phương Tây cũng cho biết Nga dường như đang chuẩn bị mở rộng mức độ đối đầu với NATO.
Bốn kịch bản tương lai u ám của nước Nga
Trong những thời điểm bi quan nhất, Melnichenko lo ngại rằng Nga có thể sử dụng vũ khí hạt nhân chiến thuật nhằm đe dọa các nước châu Âu đang ủng hộ Ukraine, mặc dù phần lớn các nhà phân tích phương Tây vẫn cho rằng khả năng này khó xảy ra.
Theo Melnichenko, việc leo thang chiến tranh sẽ không mang lại một nền hòa bình lâu dài giữa Nga, Ukraine và châu Âu.
Ông cũng ngầm chỉ ra một vấn đề khác: nếu ngày càng nhiều người Nga cảm thấy bất an vì chiến tranh, bất mãn với việc động viên quân sự và các biện pháp đàn áp, thì những khó khăn chính trị trong nước của Putin sẽ càng trầm trọng hơn. Điều đó có thể lại dẫn đến một vòng leo thang mới.
Từ những suy nghĩ bi quan này, Melnichenko đưa ra luận điểm trung tâm của mình.
Ông phác họa một loạt kịch bản dài hạn cho nước Nga, và theo ông, tất cả đều tiềm ẩn những nguy cơ nghiêm trọng không chỉ đối với Nga mà còn đối với cả thế giới.
Giữa hỗn loạn, Trung Quốc và Bắc Triều Tiên
Điều đáng lo ngại nhất, theo Melnichenko, là nước Nga có thể rơi vào tình trạng vô chính phủ, nơi các lãnh chúa và các nhóm vũ trang tranh giành quyền kiểm soát tài nguyên cũng như kho vũ khí hạt nhân.
Mối lo này từng được xem là nghiêm trọng đến mức chính quyền của Tổng thống Joe Biden đã cố gắng tránh để Nga chịu một thất bại quá nhục nhã tại Ukraine.
Một khả năng khác là nước Nga sẽ rơi vào sự chi phối của các cường quốc nước ngoài.
Theo đó, Trung Quốc có thể trở thành thế lực thống trị, sử dụng Nga như một nguồn cung nguyên liệu thô và một vùng đệm chiến lược để đối phó với Hoa Kỳ.
Hoặc sau một cuộc chiến tiêu hao kéo dài, nước Nga sẽ tồn tại ở rìa châu Âu như một quốc gia nghèo nàn và lệ thuộc.
Theo dự báo của ông, cả hai kịch bản này đều sẽ làm gia tăng sự cay đắng và bất mãn trong xã hội, từ đó nuôi dưỡng chủ nghĩa dân tộc cực đoan, và một ngày nào đó có thể dẫn tới những cuộc xung đột mới.
Nước Nga có nguy cơ trở thành một “Bắc Triều Tiên mới”
Trong kịch bản cuối cùng mà Melnichenko hình dung, nước Nga sẽ ngày càng quay lưng với thế giới bên ngoài và phát triển theo con đường giống như Bắc Triều Tiên: một quốc gia bị bao vây, cô lập, thiếu tăng trưởng kinh tế và thiếu vốn đầu tư.
Theo ông, ý tưởng này dường như đang được thảo luận một cách nghiêm túc trong những tầng lớp quyền lực cao nhất của Điện Kremlin.
Nhưng cũng giống như Bắc Triều Tiên, nước Nga khi đó sẽ rơi vào trạng thái đối đầu thường trực với phần còn lại của thế giới.
Cải cách thay vì chế độ một người cai trị
Melnichenko không trình bày cụ thể phải làm thế nào để tránh những kịch bản nói trên.
Xuất phát từ lợi ích kinh tế của bản thân, ông kêu gọi các nước phương Tây không nên bị cuốn vào việc đẩy cuộc chiến đến mức cực đoan.
Thay vào đó, theo ông, phương Tây và Nga cần tìm ra một con đường để chung sống trong hòa bình.
Vì mục tiêu đó, ông đề nghị phương Tây phải thừa nhận cái mà ông gọi là “chủ quyền” của Nga – một khái niệm rất gần với quan điểm mà Trung Quốc thường nhấn mạnh, đó là các nước khác không nên can thiệp vào công việc nội bộ của một quốc gia.
Khi nói đến cải cách trong nước, Melnichenko khá thận trọng.
Theo ông, nước Nga cần trở thành một quốc gia có thể dự đoán được đối với thế giới bên ngoài, đồng thời phải giành được sự ủng hộ của người dân mà không cần sử dụng sự cưỡng ép.
Hàm ý trong lập luận của ông là Putin nên từ bỏ mô hình quyền lực tập trung vào một cá nhân và chia sẻ quyền lực nhiều hơn.
Tuy nhiên, đáng chú ý là Melnichenko không hề kêu gọi xây dựng một nền dân chủ theo kiểu phương Tây.
Sự phản kháng từ giới an ninh
Ngay cả những thay đổi như vậy cũng sẽ vấp phải sự phản đối quyết liệt từ cái mà bài báo gọi là “Securokraten” – tức giới tinh hoa trong các cơ quan an ninh và tình báo của Nga.
Trong hơn hai thập kỷ qua, kể từ khi Putin loại bỏ các nhà tài phiệt thời hậu Xô Viết khỏi chính trường, chính nhóm này đã nắm giữ phần lớn quyền lực.
Nếu nước Nga trở thành một quốc gia bình thường hơn và cởi mở hơn, họ sẽ là những người mất nhiều quyền lực nhất.
Tuy nhiên, bài báo cho rằng cũng có khả năng các nhà kỹ trị và giới doanh nhân lớn, những người đang ngày càng lo ngại cho tương lai của nước Nga, sẽ đứng về phía Melnichenko.
Putin có thể sẽ từ chối nhượng bộ.
Nhưng theo bài báo, ông đang ở trong một thế tiến thoái lưỡng nan.
- Nếu tiếp tục cuộc chiến, cái giá sẽ ngày càng lớn.
- Nếu leo thang chiến tranh, rủi ro cũng sẽ tăng lên.
- Nếu tiến hành cải cách, ông sẽ phải chấp nhận mất đi một phần quyền lực.
Dù lựa chọn con đường nào, Putin đều phải trả giá.
Bài học từ năm 1905
AFP
Theo The Economist, lịch sử nước Nga từng có một tiền lệ tương tự.
Năm 1905, Đế quốc Nga thất bại sau cuộc chiến kéo dài 19 tháng với Nhật Bản.
Sau thất bại đó, giới công nghiệp và các nhà kỹ trị đã quy trách nhiệm cho Sa hoàng Nikolai II.
Họ cho rằng chế độ chuyên quyền của một người đã khiến nước Nga tụt hậu so với phần còn lại của châu Âu.
Sau làn sóng nổi dậy của nhân dân, Sa hoàng buộc phải chấp nhận Tuyên ngôn Tháng Mười (October Manifesto).
Văn kiện này hứa hẹn:
- trao nhiều quyền tự do dân sự hơn cho người dân;
- thành lập một cơ quan lập pháp (Duma).
Tuy nhiên, đến giữa năm 1907, Nikolai II đã từng bước vô hiệu hóa hầu hết các cải cách đó.
Mười năm sau, ông bị lật đổ trong Cách mạng Nga năm 1917.
Bài báo kết thúc bằng nhận định:
Hy vọng rằng nước Nga sẽ rút ra bài học từ lịch sử: điều đất nước cần là những cải cách thực sự và có thể tồn tại lâu dài.
Nhận xét
Đây là một bài xã luận của The Economist, vì vậy ngoài việc trình bày quan điểm của Andrey Melnichenko, bài viết còn phản ánh cách nhìn và đánh giá của ban biên tập tạp chí. Một số nhận định, dự báo và kết luận (ví dụ về các kịch bản tương lai của Nga hay đánh giá đối với Putin) là ý kiến phân tích, không phải là các sự kiện đã được chứng minh. Khi đọc, nên phân biệt giữa:
- Các sự kiện (ví dụ: Melnichenko đã trả lời phỏng vấn, chiến tranh đang diễn ra, Nga từng thua Nhật năm 1905);
- Các quan điểm và dự báo của Melnichenko và của The Economist
The man who would change Russia | The Economist
(Có thể lựa phụ đề tiếng Việt)