„báo cáo lần này không đánh giá Việt Nam. Tuy nhiên, chỉ số tự do internet của Việt Nam năm 2025 là 22/100: rào cản với truy cập là 12/25; giới hạn nội dung là 6/35; vi phạm quyền người dùng (internet) là 4/40…
Tự do internet ở Việt Nam ngày càng bị bóp nghẹt.“
Hải Di Nguyễn
Ngày 23/10/2026 vừa qua, tổ chức Freedom House công bố một bản báo cáo mới về tự do trên mạng: “Freedom on the Net 2026”.
Báo cáo tập trung vào 38 quốc gia và không nói tới Việt Nam, nhưng cho thấy một số khuynh hướng chung hiện nay trên thế giới.
Có gì thú vị?
Tự do internet giảm toàn cầu
Theo Freedom House, tự do internet tiếp tục giảm năm thứ 16 liên tiếp. China và Miến Điện tiếp tục đứng chót, và Iran năm nay nằm trong số những quốc gia tệ nhất về tự do internet: cắt internet toàn quốc 88 ngày (lần dài nhất Freedom House ghi nhận).
Freedom House đánh giá 70,9% người dùng internet toàn cầu: chỉ có 9,1% là tự do, 31% là tự do một phần (partly free), 30,8% không tự do, và 29,1% không đánh giá.
Mặt trái khi yêu cầu xác minh tuổi
Hình từ Pixabay.
Trong năm vừa qua, một số quốc gia, bao gồm nhiều nước dân chủ phương Tây, đã ra luật yêu cầu mạng xã hội và nhiều trang web lập hệ thống yêu cầu xác minh tuổi để bảo vệ trẻ em. Cá nhân tôi sống ở Vương quốc Anh, và đây là một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất trong thời gian gần đây. Một mặt, ai cũng thấy internet, đặc biệt mạng xã hội, có nhiều thứ hại trẻ con. Nhưng mặt khác, khi tất cả đều phải chứng minh tuổi, bạn có đủ tin để cung cấp giấy tờ cá nhân—passport, chứng minh thư—cho các trang web và mạng xã hội không?
Freedom House nói tới nguy cơ an ninh (như bị hack và lấy thông tin), quyền riêng tư và ẩn danh trên mạng. Ban đầu là chứng minh mình trên 18, nhưng chuyện gì xảy ra nếu đăng gì đó bị xem là vi phạm luật pháp và tài khoản link tới danh tính thật?
Riêng Vương quốc Anh có chỉ số tự do, theo Freedom House, là 92/100 (39/40 cho quyền chính trị và 53/60 cho quyền dân sự) nhưng chỉ số về tự do internet chỉ là 75/100. Tự do internet ở Hoa Kỳ, từ 2012 tới nay, rớt điểm từ 88 xuống 73.
Mối đe dọa từ AI
Sự bùng nổ của AI (đặc biệt generative AI) trong vài năm gần đây có nhiều cái lợi, nhưng cũng có vô số cái hại: tạo deepfake (đặc biệt deepfake ảnh nude để bôi nhọ, tấn công người khác); tạo hình, video giả; đẩy mạnh tuyên truyền, tin vịt, tin giả; khiến người ta nghi ngờ hết mọi thứ trên mạng; giả giọng hoặc tạo hình ảnh, danh tính giả để lừa đảo…
Các chế độ độc tài cũng sử dụng AI. Chẳng hạn, tháng 9/2026, tổ chức Phóng viên không biên giới (Reporters sans frontières, tức RSF) đã công bố một bản báo cáo song ngữ (Anh – Pháp) 112 trang về bộ máy tuyên truyền của chế độ cộng sản Trung Quốc: tuyên truyền, kiểm duyệt thông tin bằng nhiều cách, bao gồm thông qua chatbot.
Một chi tiết thú vị (không có trong báo cáo của Freedom House) là tháng 5/2026, tờ BBC cho biết có nhiều tài khoản mạng xã hội chuyên dùng AI để tuyên truyền chống dân nhập cư ở Anh, nhưng sống ở nước khác: Sri Lanka, Maldives, Iran, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), thậm chí Việt Nam. Tại sao Việt Nam lại tuyên truyền, tung tin giả, chia rẽ xã hội Anh?
Freedom House nêu ra mối đe dọa từ AI, nhưng đồng thời cũng cảnh báo nguy cơ các nước độc tài đi quá xa, hoặc lợi dụng luật chống AI để rút bài và bịt miệng người dân, như chính phủ Ấn Độ.
Còn Việt Nam?
Như đã viết, báo cáo lần này không đánh giá Việt Nam. Tuy nhiên, chỉ số tự do internet của Việt Nam năm 2025 là 22/100: rào cản với truy cập là 12/25; giới hạn nội dung là 6/35; vi phạm quyền người dùng (internet) là 4/40.
Trong bài viết “Việt Nam đang ngày càng giới hạn tự do ngôn luận, tự do báo chí” đăng trên Mạch Sống ngày 4/6/2026, tôi đã viết:
“Khi nhà nước kiểm soát hoàn toàn hệ thống báo chí, biến đó thành công cụ tuyên truyền, internet là nơi người Việt có thể chia sẻ thông tin, bàn chuyện chính trị, chỉ trích lãnh đạo… Ban đầu là blog, sau đó là Facebook và các trang mạng độc lập. Mặc dù nhà nước Việt Nam thường dùng các điều luật mơ hồ như Điều 117 và Điều 331 trong Bộ luật Hình sự để bắt bớ các nhà báo độc lập, blogger/ Blogger, người bất đồng chính kiến…, ít nhất với internet, nhà nước không thể hoàn toàn bưng bít thông tin, không thể hoàn toàn bịt miệng người dân.
“Nhà nước Việt Nam đã đàn áp tự do internet với Luật An ninh mạng, và gần đây càng gia tăng với Nghị định 174/2026: tăng mức phạt cho nhiều tội; viện cớ “quyền sở hữu trí tuệ” để hạn chế và trừng phạt người dân chia sẻ thông tin; phạt các hành vi “cung cấp, chia sẻ đường dẫn đến thông tin trên mạng có nội dung bị cấm” và “thông tin xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng, phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc”; cấm việc “lợi dụng mạng xã hội để sản xuất nội dung dưới hình thức phóng sự, điều tra, phỏng vấn báo chí”, v.v.”
Tự do internet ở Việt Nam ngày càng bị bóp nghẹt.
Tháng 9/2026, Meta đã ký Bản ghi nhớ hợp tác với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Facebook và Threads chặn bài ở Việt Nam theo yêu cầu chính quyền. Có lẽ vì vậy khá nhiều bài và video trên trang Facebook BPSOS – Đề Án Dân Quyền Việt Nam đã bị chặn không tiếp cận được ở trong nước.
Làm gì khi tự do và nhân quyền giảm trên toàn thế giới?
Vài năm gần đây, khá nhiều chính sách và hành động cho thấy khuynh hướng tự do giảm khắp thế giới. Báo cáo của Freedom House, cũng như báo cáo ngày 30/4/2026 của RSF về tự do báo chí, đều cho thấy điều đó. Làm sao có thể vận động về tự do nhân quyền khi các nước dân chủ không quá bận tâm, thậm chí còn vi phạm, tự do nhân quyền?
Nhưng đó là lý do BPSOS chuyển hướng, đánh vào mậu dịch và tận dụng luật FARA. Người ta có thể không quan tâm tới những lý tưởng mơ hồ như tự do ngôn luận hay tự do tôn giáo, nhưng làm sao có thể không quan tâm tới mậu dịch và việc làm? Làm sao có thể không quan tâm là Việt Nam “ăn gian” mậu dịch bằng cách cưỡng bức lao động, vi phạm tài sản trí tuệ, và cố tình có thặng dư công suất? BPSOS đưa vấn đề quyền người lao động và các quyền khác vào cuộc điều tra Việt Nam của Văn phòng Đại diện Mậu dịch Hoa Kỳ.
FARA là một hướng khác. Người ta có thể không quan tâm chính phủ Việt Nam đàn áp người dân Việt Nam, nhưng làm sao có thể lơ đi khi Việt Nam cài cắm người để phục vụ lợi ích chính quyền cộng sản Việt Nam và gây hại cộng đồng ở Mỹ, công dân Mỹ?
Khuynh hướng thế giới có thể lơ là tự do và nhân quyền, nhưng chúng ta vẫn có thể vận động cho Việt Nam nếu biết nắm bắt cơ hội để tạo thế đòn bẩy.
Mach Song Media (30.10.2026)