Seite auswählen

„Đã đến lúc đối thoại. Không phải để chia chác quyền lực ngày mai, mà để học cách chung sống trong tinh thần dân chủ và văn minh ngay từ hôm nay.

Một phong trào chỉ biết phản đối sẽ mãi là một lực lượng phản ứng. Chỉ khi biết kiến tạo và chấp nhận khác biệt, nó mới có thể trở thành một lựa chọn chính trị thực sự.“

Vũ Đức Khanh

 

 Có một nghịch lý mà những ai quan tâm đến tương lai đất nước không thể tiếp tục né tránh: 

Đảng Cộng sản Việt Nam (ĐCSVN) vẫn duy trì quyền lực sau hơn nửa thế kỷ thống nhất, bất chấp những tổn thất lịch sử, các vi phạm nhân quyền và những giới hạn nghiêm trọng về tự do chính trị. Trong khi đó, các lực lượng không cộng sản — cả trong lẫn ngoài nước — dù có nhiều tâm huyết và kinh nghiệm, vẫn chưa hình thành được một tiếng nói chung đủ sức thuyết phục xã hội về một lựa chọn thay thế khả tín.

Đây không chỉ là bài toán của riêng một tổ chức hay một thế hệ lưu vong mà nó là câu hỏi gai góc về năng lực chính trị của toàn bộ những người mong muốn một Việt Nam tự do, dân chủ, thịnh vượng, thượng tôn pháp luật và quyền con người.

Vì sao một đảng cầm quyền với nhiều di sản gây tranh cãi vẫn tồn tại? Vì sao các chính phủ phương Tây vẫn mở rộng hợp tác với Hà Nội dù thường xuyên lên tiếng về nhân quyền? Và quan trọng hơn, vì sao ngày càng nhiều người trẻ chọn đứng ngoài các hoạt động đấu tranh vì không nhìn thấy triển vọng?

Những câu hỏi ấy đòi hỏi sự trung thực, thay vì những khẩu hiệu quen thuộc.

  1. Giải mã sự tồn tại của ĐCSVN

Ngày 30/04/1975 đánh dấu chiến thắng quân sự của ĐCSVN và sự thống nhất đất nước dưới một chính quyền duy nhất. Nhưng thắng lợi trên chiến trường không tự động đồng nghĩa với tính chính đáng về đạo đức, càng không trao cho bất kỳ tổ chức nào quyền cai trị đất nước vô thời hạn. Những vết thương từ các chính sách hậu chiến, làn sóng vượt biên và nỗi đau lưu vong là những phần lịch sử không thể xóa nhòa.

Tuy nhiên, muốn thay đổi hiện tại, chúng ta cần phải nhìn thẳng vào những yếu tố giúp ĐCSVN tiếp tục duy trì quyền lực.

Họ không chỉ dựa vào bạo lực hay bộ máy công an, quân đội. Họ còn biết khai thác chủ nghĩa dân tộc, ký ức chiến tranh, những thành tựu của công cuộc Đổi Mới và các lợi ích kinh tế từ hội nhập quốc tế. Đối với một bộ phận thế hệ sinh sau chiến tranh và tầng lớp trung lưu đang vươn lên, sự ổn định xã hội cùng cơ hội mưu sinh thường có sức nặng lớn hơn những tranh luận về mô hình chính trị.

Không phải tất cả những người chấp nhận hiện trạng đều ủng hộ chủ nghĩa cộng sản. Nhưng sự bất mãn với chính quyền không tự động chuyển thành sự ủng hộ đối với lực lượng đối lập. Một chế độ độc quyền vẫn có thể duy trì vị thế nếu chưa xuất hiện một lựa chọn thay thế đủ đáng tin cậy.

Đây là thực tế mà các lực lượng đối lập cần nhìn nhận, thay vì chỉ giải thích sự tồn tại của chế độ bằng bộ máy đàn áp.

 

  1. Từ bỏ ảo tưởng về thiện chí phương Tây

Một trong những thất vọng lớn của phong trào dân chủ là thái độ thực dụng của các chính phủ phương Tây. Hoa Kỳ, Canada, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản và Australia thường xuyên bày tỏ quan ngại về tình trạng nhân quyền tại Việt Nam, nhưng đồng thời vẫn mở rộng quan hệ thương mại, an ninh và ngoại giao với Hà Nội. Những chuyến công du quốc tế của ông Tô Lâm trong năm 2026 là một minh chứng rõ nét cho thực tế ấy.

Phải chăng phương Tây đã từ bỏ những giá trị mà họ từng tuyên bố bảo vệ?

Không hẳn. Các chính phủ hành động trước hết vì lợi ích quốc gia, an ninh, chuỗi cung ứng và vị thế chiến lược. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc, Việt Nam có trọng lượng địa chính trị mà họ không muốn bỏ qua.

Đó là thực tế của quan hệ quốc tế, dù chúng ta có thể không đồng tình với cách các chính phủ đặt thứ tự ưu tiên.

Nhưng tính phổ quát của nhân quyền không thuộc riêng Paris, Washington hay Ottawa. Nếu các chính phủ phương Tây không nhất quán, chúng ta có quyền phê phán. Tuy nhiên, không thể lấy sự thiếu nhất quán ấy làm lý do để từ bỏ những nguyên tắc mà chính chúng ta muốn xây dựng cho Việt Nam.

Chúng ta đấu tranh vì phẩm giá con người, chứ không phải vì phương Tây yêu cầu.

Phong trào dân chủ cần chấm dứt ảo tưởng rằng một cường quốc nào đó sẽ thay người Việt Nam định đoạt tương lai đất nước. Sự hỗ trợ quốc tế có thể rất quan trọng, nhưng không thể thay thế nội lực, sự đoàn kết và tính chính đáng phải được xây dựng từ trong lòng xã hội Việt Nam.

 

  1. Kiên định mục tiêu, uyển chuyển phương pháp

Sự hoài nghi và mệt mỏi trong một bộ phận người trẻ là thực tế không thể phớt lờ. Hoạt động đấu tranh chính trị có thể kéo theo những rủi ro rất lớn: tù đày, đứt gãy sự nghiệp, gây áp lực lên gia đình, trong khi cộng đồng đối lập vẫn thiếu một chương trình hành động đủ thực tế và thuyết phục.

Lựa chọn thỏa hiệp để bảo vệ gia đình, hoặc đơn giản là mong muốn có một cuộc sống bình thường, không có nghĩa là họ thiếu lòng yêu nước.

Vấn đề không phải là làm thế nào để buộc mọi người trở nên can đảm hơn, mà là làm thế nào để tạo ra một không gian chính trị ôn hòa, trong đó sự tham gia không đòi hỏi người dân phải đánh đổi tất cả.

Đừng xây dựng phong trào trên sự hy sinh của con người. Hãy bảo vệ con người trước, rồi mới nói đến đổi thay.

Không khoan nhượng với độc quyền quyền lực không có nghĩa là cực đoan với con người. Không thỏa hiệp về nguyên tắc không đồng nghĩa với từ chối đối thoại.

Một phong trào chính trị trưởng thành phải biết phân biệt giữa sự kiên định về mục tiêu và sự cứng nhắc trong phương pháp.

 

  1. Vượt qua chính mình: Bản chất của lực lượng không cộng sản

Khái niệm “không cộng sản” tự nó không đồng nghĩa với dân chủ. Chống độc quyền không có nghĩa là đương nhiên tôn trọng đa nguyên. Phản đối đảng cầm quyền cũng không chứng minh rằng lực lượng đối lập đã có đủ năng lực để thay thế.

Chúng ta phải tự vấn:

– Ta có thực sự tôn trọng quyền tự do tư tưởng và quan điểm khác biệt của người khác không?

– Ta có chấp nhận cạnh tranh chính trị công bằng, ngay cả khi lực lượng mình ủng hộ không giành được chiến thắng không?

– Ta có cam kết không trả thù tập thể, không kỳ thị những người từng phục vụ trong bộ máy hiện tại nhưng không phạm tội không?

Nếu chưa trả lời được những câu hỏi ấy, chúng ta chưa thể nói mình đã sẵn sàng cho dân chủ.

Sự đa dạng về quan điểm và tổ chức là điều tự nhiên. Nhưng để hợp tác, các lực lượng không cộng sản cần một nền tảng nguyên tắc tối thiểu: tôn trọng nhân quyền, cam kết bất bạo động, thượng tôn Hiến pháp và pháp quyền, chấp nhận đa nguyên chính trị, đồng thời đặt lợi ích quốc gia và quyền làm chủ của nhân dân lên trên quyền lợi của bất kỳ đảng phái hay cá nhân nào.

Một lực lượng muốn xây dựng dân chủ cho đất nước thì trước hết phải thực hành dân chủ trong chính hàng ngũ của mình.

 

  1. Từ chống đối sang kiến tạo một chương trình quốc gia

Người dân không chỉ cần nghe những lời lên án chế độ. Họ cần nhìn thấy một bản thiết kế rõ ràng cho Việt Nam ngày mai.

Kiểm soát quyền lực bằng cách nào? Bảo đảm tư pháp độc lập, quyền tài sản và một nền kinh tế thị trường cạnh tranh bình đẳng ra sao? Làm thế nào để chống tham nhũng mà không biến thành công cụ thanh trừng phe phái? Làm thế nào để quân đội và công an phụng sự Hiến pháp và quốc gia, thay vì trung thành với một đảng phái?

Đây không phải những câu hỏi dành riêng cho một chính quyền tương lai. Chúng phải trở thành nội dung trọng tâm trong chương trình hành động của các lực lượng đối lập ngay từ hôm nay.

Ưu tiên trước mắt không phải là tranh giành quyền lực, mà là xây dựng những chuẩn mực và thiết chế kiểm soát quyền lực: tư pháp độc lập, minh bạch tài sản công, giám sát thực chất đối với hoạt động công quyền và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân.

Cải cách thể chế có thể và cần phải bắt đầu trước khi diễn ra chuyển đổi chính trị. Tuy nhiên, cải cách không phải là đặc ân để duy trì độc quyền vô thời hạn, mà phải mở đường cho một tiến trình chuyển đổi hòa bình, có trật tự, hướng tới một nền dân chủ với các cuộc bầu cử tự do và cạnh tranh thực sự.

Mục tiêu cuối cùng không phải là thay một nhóm cầm quyền bằng một nhóm khác, mà là chấm dứt cơ chế độc quyền quyền lực, bảo đảm không tổ chức hay cá nhân nào có thể đứng trên pháp luật.

 

  1. Đối thoại không phải là đầu hàng

Với những người từng chịu đau thương và mất mát, từ “đối thoại” rất dễ bị hiểu lầm là sự nhượng bộ, thậm chí là phủ nhận quá khứ.

Nhưng cần phân biệt rạch ròi giữa đối thoại và đầu hàng về nguyên tắc.

Đối thoại không có nghĩa là quên lịch sử hay từ bỏ công lý. Đó là khả năng ngồi lại, trình bày quan điểm, lắng nghe khác biệt và tìm kiếm những điểm chung cần thiết để giải quyết các vấn đề của đất nước.

Các lực lượng không cộng sản phải học cách đối thoại với chính nhau trước khi có thể xây dựng một tiến trình đối thoại rộng hơn với ĐCSVN. Đòi hỏi chính quyền tôn trọng sự khác biệt sẽ thiếu sức thuyết phục nếu ngay trong cộng đồng đối lập, những người bất đồng quan điểm vẫn bị bài xích và loại trừ.

Đối thoại với ĐCSVN, nếu diễn ra, cũng phải dựa trên những điều kiện tối thiểu và có thể kiểm chứng: chấm dứt việc bắt bớ và trấn áp vì quan điểm chính trị ôn hòa; trả tự do cho những người bị giam giữ vì thực hiện các quyền cơ bản; bảo đảm an toàn cho những người tham gia đối thoại; và từng bước mở rộng không gian pháp lý cho các tổ chức xã hội độc lập.

Những điều kiện ấy không nhất thiết phải được giải quyết trong một ngày, nhưng phải có cam kết cụ thể, lộ trình rõ ràng và hành động thực tế. Nếu không, đối thoại rất dễ trở thành công cụ để chính quyền kéo dài thời gian, tạo hình ảnh cải thiện hoặc chia rẽ lực lượng đối lập.

Đối thoại chỉ có ý nghĩa khi các bên tham gia được tôn trọng và có khả năng bảo vệ những nguyên tắc căn bản của mình.

 

  1. Một bước đi cụ thể

Tôi đề nghị các tổ chức và cá nhân quan tâm cùng xây dựng một Hiến chương Đối thoại và Hành động vì Việt Nam Dân chủ — ngắn gọn, công khai và có thể được kiểm chứng bằng hành động.

Hiến chương đó cần xác định rõ bốn nội dung:

– Thứ nhất, những nguyên tắc không thể thỏa hiệp: quyền con người, đấu tranh bất bạo động, pháp quyền, bầu cử tự do và công bằng, tự do báo chí, tự do tôn giáo, quyền tài sản và quyền tham gia chính trị của công dân.

– Thứ hai, những quy tắc ứng xử nội bộ: minh bạch tài chính, tôn trọng bất đồng, không sử dụng bạo lực, không kỳ thị và không trả thù tập thể.

– Thứ ba, những ưu tiên hành động: bảo vệ những người bị vi phạm quyền con người, hỗ trợ nạn nhân của các hành vi đàn áp, kết nối trí thức, doanh nhân và người lao động, xây dựng chương trình chính sách, đồng thời đào tạo thế hệ lãnh đạo dân sự mới.

– Thứ tư, những điều kiện đối thoại với chính quyền: chấm dứt trấn áp và bắt bớ vì quan điểm chính trị ôn hòa, trả tự do cho những người bị giam giữ vì thực hiện các quyền căn bản, bảo đảm an toàn cho người tham gia đối thoại và tạo không gian pháp lý cho các tổ chức xã hội độc lập.

Hiến chương này không nhằm buộc mọi tổ chức phải giải thể, hợp nhất hay từ bỏ bản sắc riêng. Mục tiêu là tạo ra một nền tảng chung để các lực lượng có thể hợp tác trong những vấn đề căn bản, đồng thời tiếp tục duy trì sự đa dạng và độc lập của mình.

Một cuộc đối thoại chỉ có giá trị khi được đặt trong khuôn khổ của những nguyên tắc ấy. Đối thoại không phải là sự phủ nhận công lý; đó là một con đường để công lý, hòa giải xã hội và chuyển đổi hòa bình có thể trở thành hiện thực.

 

Lời kết

Tôi không ảo tưởng rằng đối thoại sẽ lập tức làm thay đổi tương quan chính trị tại Việt Nam. Nhưng một phong trào không thể trưởng thành nếu thiếu khả năng tự phản tỉnh và tự cải cách.

ĐCSVN không có quyền đồng nhất mình với dân tộc. Song những ai muốn thay đổi cũng không có độc quyền đại diện cho tương lai đất nước. Quyền quyết định cuối cùng phải thuộc về nhân dân, thông qua những cơ chế tự do, công bằng và dân chủ.

Đã đến lúc đối thoại. Không phải để chia chác quyền lực ngày mai, mà để học cách chung sống trong tinh thần dân chủ và văn minh ngay từ hôm nay.

Một phong trào chỉ biết phản đối sẽ mãi là một lực lượng phản ứng. Chỉ khi biết kiến tạo và chấp nhận khác biệt, nó mới có thể trở thành một lựa chọn chính trị thực sự.

Con người là mục đích; quyền lực là phương tiện; và tương lai Việt Nam thuộc về nhân dân Việt Nam.

Vũ Đức Khanh (16.11.2026)