„Giáo dục khai phóng, mục tiêu của nó là xây dựng những công dân có trách nhiệm. Họ không chỉ sống để tồn tại, hay kiếm sống, mà còn có khả năng tự định vị bản thân, hiểu được vị trí của mình trong dòng chảy lịch sử, và biết cách đóng góp vào một “xã hội tử tế” mà ở đó nhân phẩm con người được tôn trọng.“
Trương Nhân Tuấn
Giáo dục khai phóng (GDKP) là giáo dục kiểu gì mà người ta chống dữ vậy?
Những người “chống”, với những lập luận cho rằng “giáo dục khai phóng sẽ thúc đẩy diễn biến hòa bình“, hoặc là “giáo dục khai phóng” sẽ gây “cách mạng màu” v.v… Những người chống, như vậy, là những người muốn “bảo vệ thành trì cách mạng”.
Tôi không cho rằng chuyện “bảo vệ thành trì cách mạng” là chuyện “xấu xa”. Câu hỏi cần đặt ra là những người chống GDKP có thật sự hiểu được thế nào là “giáo dục khai phóng” hay chưa?
Chúng ta phải hiểu tường tận thế nào là GDKP để biết rằng, nếu không sớm áp dụng lề lối giáo dục này thì Việt Nam đừng trông mong gì sẽ có những thiên tài về công nghệ như Elon Musk, Bill Gates, Zuckerberg v.v…
“Giáo dục khai phóng – Liberal Arts Education” thường bị hiểu sai là ngành giáo dục thiên về nghệ thuật, vừa mang tính chất phóng túng, vừa tự do và vô kỷ luật.
Chữ “liberal” ở đây bắt nguồn từ gốc Latin là “liberalis”, có nghĩa là “tự do”. “Tự do” sử dụng ở đây có ý nghĩa khác với “khai phóng” hay “phóng túng, vô kỷ luật”.
Thật vậy, trong thực hành, giáo dục khai phóng không nhằm dạy cho người học một cái nghề cụ thể.
Một chương trình giáo dục khai phóng điển hình sẽ giúp học sinh (trước thềm đại học) hay sinh viên (cấp 2 năm dự bị) nhập môn (tổng quát) nhiều lãnh vực, tóm gọn trong ba nhánh:
1/ Nhân văn học gồm triết học, lịch sử, văn học, ngôn ngữ nghệ thuật. Mục đích giúp học sinh, sinh viên (HSSV) hiểu về bản chất con người và văn hóa.
2/ Khoa học xã hội gồm chính trị học, xã hội học, kinh tế học. Mục đích để hiểu về cách vận hành của xã hội, các thiết chế, định chế và mối quan hệ quốc tế.
3/ Khoa học tự nhiên và toán học: Mục đích giúp HSSV hiểu về thế giới vật chất, rèn luyện tư duy logic và phương pháp luận khoa học.
Sau đó học sinh hay sinh viên mới “chọn ngành chuyên sâu” thích hợp. Tức là, GDKP không hề tạo ra những “nghệ nhân” phóng túng, mà nó chỉ có mục đích đào tạo ra những con người có “tự do trong tư duy”, tức những người có tư duy không bị xiềng xích bởi những định kiến, giáo điều hay sự thiếu hiểu biết.
Trở lại một (trong rất nhiều) ý kiến (xác đáng) gần đây của ông Tô Lâm. Đó là chuyện ông so sánh Sài Gòn và Singapore thập niên 60. Thời đó Singapore nghèo đói, không thể sánh bằng Sài Gòn được. Điểm cốt lõi ở đây không phải là chuyện đề cao Sài Gòn mà chuyện ông Tô Lâm “sốt ruột” vì Singapore tiến bộ quá nhanh trong khi Việt Nam thì “dậm chân tại chỗ”.
Vấn đề là các học giả, các kinh tế gia Việt Nam không thấy sự “sốt ruột” của Tô Lâm! Họ chỉ thấy là ông Tô Lâm đề cao Sài Gòn. Từ đó họ tìm mọi cách để chứng minh rằng, Sài Gòn “không bằng” Singapore thập niên 60.
Vấn đề là, thập niên 60 Sài Gòn hơn hay thua Singapore thì có gì là quan trọng đâu? Điều quan trọng mà ông Tô Lâm muốn nói là, Việt Nam hiện tụt hậu hàng trăm năm so với Singapore!
Trở lại chuyện giáo dục khai phóng, thí dụ trên cho ta thấy rõ “tư duy” của những kinh tế gia, những học giả Việt Nam đào tạo dưới mái trường XHCN. Tư duy của họ đã bị “xiềng xích trong định kiến”, trong sự “thiếu hiểu biết”. Đối với họ, Sài Gòn phải là “nghèo nàn, chậm tiến” so với Hà Nội. Sài Gòn “phồn vinh giả tạo”, phải là nơi chất chứa những thứ phản động, đồi trụy, của “đĩ điếm, cặn bã xã hội”…
Sài Gòn có “cặn bã xã hội” thật sự thì Sài Gòn đó cũng thuộc về Việt Nam và những thứ “cặn bã xã hội” của Sài Gòn đó cũng là của Việt Nam.
Mô hình giáo dục truyền thống (chuyên khoa, dạy nghề) thường tập trung biến người học thành một “mắt xích” hoàn hảo trong bộ máy kinh tế, tức là đào tạo ra những chuyên gia giỏi một việc chuyên môn nào đó.
Ngược lại, giáo dục khai phóng chuẩn bị cho người học một nền tảng rộng để họ có thể làm bất cứ điều gì.
GDKP giúp người học không bị đóng khung trong cái nhìn phiến diện. Một kỹ sư công nghệ được giáo dục khai phóng sẽ biết tự vấn về đạo đức của AI. Một nhà kinh tế học sẽ hiểu được bối cảnh lịch sử và tâm lý học hành vi đằng sau các con số…
Hiểu được như vậy, chúng ta sẽ thấy rằng GDKP là một “công cụ” để Việt Nam có thể bứt phá “vươn mình”. Khi “con người Việt Nam” bị xiềng xích trong định kiến thì Việt Nam không “vươn” lên đâu cả.
Giáo dục khai phóng, suy nghĩ cho thật kỹ, để thấy là mục tiêu của nó là xây dựng những công dân có trách nhiệm. Họ không chỉ sống để tồn tại, hay kiếm sống, mà còn có khả năng tự định vị bản thân, hiểu được vị trí của mình trong dòng chảy lịch sử, và biết cách đóng góp vào một “xã hội tử tế” mà ở đó nhân phẩm con người được tôn trọng.
Trương Nhân Tuấn
Báo Tiếng Dân (23.06.2026)